Η woke κουλτούρα, ο αρπακτικός καπιταλισμός και η Θεολογία της Αυτοχειριαστικής Ισχύος

ΓΡΙΒΑΣ ΚΩΣΤΑΣ

Πριν από μερικές ημέρες, σε άρθρο μου στο SLpress, αναφέρθηκα στις απόψεις της καθηγήτριας Patricia MacCormack και ιδιαίτερα στο Ahuman Manifesto, στο οποίο η ανθρωπότητα αντιμετωπίζεται ως ένα είδος καταπιεστικής παρουσίας επάνω στον πλανήτη και προβάλλεται η προοπτική της σταδιακής εξαφάνισής της διά της παύσης της αναπαραγωγής. ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΕΔΩ

Υποστήριξα τότε ότι τέτοιες αντιλήψεις δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται απλώς ως εκκεντρικές απόψεις μιας ακραίας ακαδημαϊκού, αλλά ως η κορυφή ενός πολύ μεγαλύτερου παγόβουνου. Αξίζει λοιπόν να εξετάσουμε τι μπορεί να βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια αυτού του παγόβουνου. Οι αναφορές που γίνονται εναντίον της λεγόμενης Woke Culture συχνά απορρίπτονται σαν “ακροδεξιές”, “συντηρητικές” ή σαν απόπειρες αποπροσανατολισμού από πολύ σοβαρότερα προβλήματα, όπως είναι η διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων, η αποδιάρθρωση της εργασίας και η επικράτηση ενός ακραίου, αρπακτικού καπιταλισμού.

Όμως, ίσως αυτή ακριβώς η διάκριση να είναι παραπλανητική. Γιατί η Woke κουλτούρα και ο ακραίος καπιταλισμός, παρότι εμφανίζονται σαν αντίπαλοι, μπορούν να εξεταστούν ως εκφάνσεις μιας κοινής βαθύτερης ανθρωπολογικής αντίληψης. Και αυτή είναι η αντίληψη του ανθρώπου πρωτίστως ως ενός αυτάρκους, αυτόνομου και βουλησιαρχικού ατόμου.

Όπως ανέφερα στο προηγούμενο άρθρο μου, βασικό στοιχείο της Woke κουλτούρας είναι η αποδόμηση των συλλογικών ταυτοτήτων. Έθνος, λαός, κοινωνία, οικογένεια, φύλο, ακόμη και η ίδια η έννοια μιας κοινής ανθρώπινης φύσης αντιμετωπίζονται ως κατασκευές που πρέπει να αποδομηθούν. Ας μην ξεχνάμε, παρεμπιπτόντως, ότι στις συλλογικές ταυτότητες ανήκουν και οι κοινωνικές τάξεις. Και εδώ εμφανίζεται μια παράδοξη συγγένεια με τον ακραίο φιλελεύθερο καπιταλισμό.

Η περίφημη φράση που συνδέθηκε με τη Μάργκαρετ Θάτσερ, ότι “δεν υπάρχει κοινωνία παρά μόνον άτομα”, συμπυκνώνει μια συγκεκριμένη αντίληψη: Η κοινωνική πραγματικότητα συγκροτείται πρωτίστως από άτομα και τις επιλογές τους. Ένα ανάλογο ανθρωπολογικό υπόβαθρο μπορεί να εντοπιστεί και σε ακραίες εκδοχές του σύγχρονου δικαιωματισμού. Μόνο που πλέον στο “δεν υπάρχει κοινωνία”, έχει προστεθεί και ότι “δεν υπάρχει φύση”.

Woke κουλτούρα: Το άτομο στο επίκεντρο

Στο κέντρο και των δύο κοσμοαντιλήψεων βρίσκεται το “γυμνό”, σχεδόν απέραντο άτομο. Ένα άτομο που θεωρεί ότι προηγείται των σχέσεών του, των συλλογικών του εντάξεων, της ιστορίας του και, στην ακραία εκδοχή αυτής της λογικής, ακόμη και ορισμένων δεδομένων της φύσης του. Δεν συγκροτείται μέσα από τις σχέσεις του, αλλά θεωρείται ότι υπάρχει πλήρες πριν από αυτές και κατόπιν επιλέγει ποιες θα αποδεχθεί.

Έτσι, δύο πολιτικοί κόσμοι που εμφανίζονται σαν θανάσιμοι αντίπαλοι μπορεί να συναντώνται σε ένα πολύ βαθύτερο επίπεδο. Ο ένας δημιουργεί τον απόλυτο καταναλωτή και ο άλλος το απόλυτο δικαιωματικό υποκείμενο. Και οι δύο όμως μπορεί να έχουν ως έσχατο σημείο αναφοράς το κυρίαρχο άτομο.

Η Θεολογία της Ισχύος

Αν θελήσουμε να αναζητήσουμε ορισμένες από τις βαθύτερες πολιτισμικές ρίζες αυτής της ανθρωπολογίας, πρέπει να προχωρήσουμε πολύ πίσω. Στον πολιτισμικό πυρήνα της Δύσης βρίσκεται ο Δυτικός Χριστιανισμός και οι αντιλήψεις περί Θεού και ανθρώπου που αναπτύχθηκαν στο εσωτερικό του. Εδώ απαιτείται μια σημαντική διευκρίνιση. Δεν υποστηρίζεται φυσικά ότι υπάρχει κάποια ευθεία γραμμή που ξεκινά από τον Αυγουστίνο και καταλήγει στη Woke κουλτούρα, ή στον σύγχρονο καπιταλισμό. Μια τέτοια θέση θα ήταν ιστορικά αφελής. Οι πολιτισμοί λειτουργούν μέσα από μακροχρόνιες μεταμορφώσεις, αντιστροφές και εκκοσμικεύσεις αρχικών σχημάτων, που μπορεί να καταλήξουν σε αποτελέσματα τα οποία οι δημιουργοί τους ουδέποτε θα αναγνώριζαν.

Ωστόσο, όπως έχει υποστηρίξει ο πατήρ Νικόλαος Λουδοβίκος, στη δυτική θεολογική παράδοση αναπτύσσεται αυτό που αποκαλεί “Θεολογία της Ισχύος”. Στον Αυγουστίνο, υπό την επίδραση και του νεοπλατωνικού κόσμου, η πνευματική διάσταση του ανθρώπου αποκτά μια σχέση ιεραρχικής υπεροχής έναντι του σώματος και της ύλης. Το ανώτερο καλείται να κυριαρχήσει επί του κατώτερου. Έτσι μπορεί να συγκροτηθεί σταδιακά ένα πολιτισμικό σχήμα στο οποίο η ιεράρχηση και η κυριαρχία αποκτούν ιδιαίτερη σημασία.

Όταν αυτό συνδυάζεται με μια αντίληψη του ανθρώπου ως οντολογικά αυτοτελούς υποκειμένου, τότε οι σχέσεις παύουν να είναι εκείνες που συγκροτούν το πρόσωπο και κινδυνεύουν να μετατραπούν σε σχέσεις μεταξύ ήδη ολοκληρωμένων, αυτόνομων μονάδων. Η διαφορά είναι θεμελιώδης. Άλλο είναι να θεωρείς ότι υπάρχω και μετά σχετίζομαι και άλλο ότι υπάρχω επειδή σχετίζομαι. Στη δεύτερη περίπτωση βρίσκεται η σχεσιακή οντολογία του προσώπου. Στην πρώτη βρίσκεται η δυνατότητα της οντολογίας του κυριαρχικού ατόμου.

Από τον Θεό στον ανθρωποθεό

Με τον Διαφωτισμό πολλά από τα θεολογικά σχήματα του Δυτικού Πολιτισμού δεν εξαφανίστηκαν, αλλά εκκοσμικεύθηκαν και έγιναν πανίσχυρα, απαλλασσόμενα από το μεταφυσικό τους πλαίσιο. Ο Θεός απομακρύνθηκε σταδιακά από το κέντρο του κοσμοειδώλου, αλλά η θέση που κατείχε δεν έμεινε αναγκαστικά κενή. Ο αυτοθεοποιημένος άνθρωπος έσπευσε να καταλάβει τη θέση του. Εδώ εμφανίζεται αυτό που –χρησιμοποιώντας έναν ντοστογιεφσκικό όρο – θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ανθρωποθεό.

Το υποκείμενο δεν αρκείται πλέον να είναι ελεύθερο μέσα στον κόσμο, αλλά επιδιώκει να καταστεί κυρίαρχο του κόσμου. Και η βούληση αποκτά κεντρικό ρόλο στην αυτοκατανόησή του. Στο νεωτερικό και κυρίως στον μετανεωτερικό άνθρωπο δεν αρκεί πλέον “να είμαι αυτό που είμαι”, αλλά να “είμαι αυτό που θέλω να είμαι”. Από το cogito ergo sum μπορούμε έτσι, σχηματικά, να περάσουμε σε ένα volo ergo sum: θέλω, άρα υπάρχω. Η βούληση, με άλλα λόγια, μετατρέπεται σε δημιουργό της πραγματικότητας.

Και εδώ βρίσκεται η βαθύτερη συγγένεια που αξίζει να εξεταστεί μεταξύ φαινομένων, τα οποία πολιτικά και ιστορικά μπορεί να είναι εντελώς διαφορετικά. Δεν πρόκειται για εξομοίωση της Woke κουλτούρας με ολοκληρωτικά καθεστώτα ούτε, φυσικά, με το Ναζισμό. Μια τέτοια εξίσωση θα ήταν ιστορικά και ηθικά απαράδεκτη. Υπάρχει, όμως, ένα ερώτημα που αξίζει να τεθεί: Μπορεί άραγε διαφορετικά φαινόμενα της δυτικής νεωτερικότητας να περιέχουν έναν κοινό βουλησιαρχικό πυρήνα;

Στο Ναζισμό η βούληση εμφανίστηκε στην πιο βίαιη εξωστρεφή μορφή της. Ο ίδιος ο τίτλος της ταινίας της Λένι Ρίφενσταλ “Ο θρίαμβος της θέλησης”, είναι αποκαλυπτικός μιας ολόκληρης κοσμοαντίληψης: Dιά της βούλησης και της ισχύος ο άνθρωπος επιχειρεί να κυριαρχήσει στον κόσμο. Σε ακραίες εκδοχές του μετανεωτερικού ατομικισμού η κίνηση μπορεί να αντιστραφεί προς τα μέσα. Το κυρίαρχο υποκείμενο δεν διεκδικεί αναγκαστικά να κατακτήσει τον εξωτερικό κόσμο.

Διεκδικεί όμως απόλυτη κυριαρχία επί του δικού του μικρού σύμπαντος, επιλέγοντας για παράδειγμα το φύλο του. Κάθε όριο που δεν έχει επιλέξει το ίδιο μπορεί να αντιμετωπιστεί ως καταπιεστικό. Η κυριαρχία μετατρέπεται έτσι σε αυτοκυριαρχία και η αυτοκυριαρχία σε απαίτηση απελευθέρωσης ακόμη και από το δεδομένο. Το τελευταίο όριο είναι η ύπαρξη. Και πρέπει να πάψει να υπάρχει!

Ένα τρομακτικό φιλοσοφικό ερώτημα

Αλλά εδώ εμφανίζεται ένα τρομακτικό φιλοσοφικό ερώτημα: Εάν η απόλυτη ελευθερία σημαίνει ότι τίποτε δεν μπορεί να δεσμεύει το κυρίαρχο υποκείμενο χωρίς τη συγκατάθεσή του, ποιο είναι το τελευταίο όριο που απομένει; Η απάντηση είναι η ίδια η ύπαρξη. Ο Ντοστογιέφσκι είχε αντιληφθεί με σχεδόν προφητική οξύτητα αυτή τη δυνατότητα. Στους “Δαιμονισμένους”, ο Κιρίλοφ οδηγεί τη λογική της απόλυτης ανθρώπινης αυτονομίας μέχρι το έσχατο σημείο της.

Εάν ο Θεός δεν υπάρχει και ο άνθρωπος πρέπει να γίνει ο ίδιος Θεός, τότε πρέπει να αποδείξει την απόλυτη ελευθερία του, νικώντας ακόμη και τον φόβο του θανάτου. Η αυτοκτονία μετατρέπεται έτσι, μέσα στην παραληρηματική αλλά φιλοσοφικά συνεπή λογική του Κιρίλοφ, σε απόδειξη θεότητας. Εδώ το volo ergo sum φθάνει στην τελική του αντιστροφή. Δηλαδή, μπορώ να επιλέξω να μην υπάρχω. Άρα είμαι απόλυτα ελεύθερος.

Και αυτό ακριβώς εκφράζει η Patricia MacCormack. Και για αυτό οι απόψεις της δεν είναι κάτι γραφικό και περιθωριακό, αλλά μέρος ενός πολύπλοκου ιστορικοπολιτισμικού αρχιτεκτονήματος. Το ενδιαφέρον στις απόψεις της δεν είναι απλώς ο αντιγεννητισμός. Ούτε χρειάζεται να υποστηρίξει κανείς ότι οι απόψεις της οδηγούν αναγκαστικά σε κάποια βίαιη πολιτική εξόντωσης της ανθρωπότητας. Το βαθύτερο φιλοσοφικό ζήτημα είναι διαφορετικό. Για πρώτη ίσως φορά η λογική της αυτοκατάργησης δεν αφορά απλώς το άτομο, αλλά το ανθρώπινο είδος ως συλλογικό υποκείμενο.

Με άλλα λόγια, ανθρωπότητα καλείται να αποφασίσει ότι δεν δικαιούται να υπάρχει. Και αυτή η κραυγή της αυτοεξάλειψης έχει στον πυρήνα της το έντονο στοιχείο της κυριαρχίας, πάνω στο οποίο βασίστηκαν οι ολοκληρωτικές ιδεολογίες της Δύσης. Η ανθρωπότητα επιβεβαιώνει την απόλυτη κυριαρχία της επάνω στον κόσμο, αποφασίζοντας να αποσύρει τον ίδιο της τον εαυτό από αυτόν. Η αυτοεξάλειψη μπορεί έτσι να αναγνωσθεί ως η έσχατη και πιο παράδοξη μορφή κυριαρχίας επί του κόσμου και επί του εαυτού.

Woke κουλτούρα: Για μια διαφορετική κατανόηση

Μπορώ να καταστρέψω τον κόσμο, άρα είμαι Θεός! Μπορώ, όμως, και να καταργήσω τον εαυτό μου. Άρα δεν υπάρχει τίποτε πλέον πάνω από τη βούλησή μου. Εδώ ίσως ολοκληρώνεται ένας παράξενος κύκλος. Η Θεολογία της Ισχύος ξεκινά από την κυριαρχία. Το ανώτερο επί του κατώτερου, το πνεύμα επί της ύλης, ο άνθρωπος επί της φύσης, το υποκείμενο επί του κόσμου. Όταν, όμως, το υποκείμενο δεν αναγνωρίζει πλέον τίποτε –έξω από αυτό– που να μπορεί να του θέσει όρια, η κυριαρχική βούληση αναγκαστικά επιστρέφει στον ίδιο τον εαυτό της.

Και τότε η Θεολογία της Ισχύος μπορεί να μετατραπεί σε Θεολογία της Αυτοχειριαστικής Ισχύος. Ίσως λοιπόν η περίπτωση MacCormack να μην είναι σημαντική επειδή αποκαλύπτει κάποια συγκεκριμένη πολιτική απειλή, αλλά επειδή λειτουργεί ως καθρέφτης μιας πολύ βαθύτερης πολιτισμικής κρίσης. Μας επιτρέπει να δούμε πού μπορεί να οδηγήσει μια ανθρωπολογία, στην οποία η ελευθερία ταυτίζεται με την απουσία κάθε δεδομένου ορίου και η ανθρώπινη ολοκλήρωση με την απόλυτη κυριαρχία της βούλησης.

Η απάντηση σε αυτή την κρίση ίσως δεν βρίσκεται στην επιστροφή σε νέους καταναγκασμούς, ούτε στην άρνηση της ελευθερίας και των δικαιωμάτων. Βρίσκεται πιθανώς σε μια διαφορετική κατανόηση της ίδιας της ελευθερίας. Στον άνθρωπο όχι ως απομονωμένο άτομο, αλλά ως πρόσωπο, όπως τονίζει η Ελληνορθόδοξη Παράδοση, η οποία θα μπορούσε να προσφέρει ένα νέο οντολογικό μοντέλο για τη Δύση αλλά και για τον κόσμο. Αυτό το μοντέλο βασίζεται στην οντολογία του ανθρώπου, ο οποίος δεν καταπιέζεται επειδή σχετίζεται, αλλά υπάρχει πλήρως ακριβώς επειδή σχετίζεται.

Ο άνθρωπος που δεν αντιλαμβάνεται τη φύση, το σώμα, τον άλλο άνθρωπο και τον κόσμο ως εχθρικά όρια, τα οποία πρέπει να συντρίψει για να γίνει ελεύθερος, που δεν χρειάζεται να γίνει ανθρωποθεός για να αποκτήσει αξία. Γιατί ίσως το μεγάλο παράδοξο του σύγχρονου Δυτικού Πολιτισμού είναι ακριβώς αυτό.

Ότι, δηλαδή, στην προσπάθειά του να απελευθερώσει απόλυτα τον άνθρωπο κινδυνεύει να τον αφήσει τόσο μόνο, τόσο αποσυνδεδεμένο και τόσο κυρίαρχο, ώστε η τελευταία απόδειξη της κυριαρχίας του να είναι να στραφεί εναντίον του ίδιου του εαυτού του. Η αυτοεξάλειψη, τότε, είναι η έσχατη πράξη αυτοπραγμάτωσης ενός υποκειμένου που πιστεύει ότι πρέπει να ελέγχει πλήρως τη μοίρα του. Και ίσως αυτό ακριβώς είναι το βαθύτερο πρόβλημα που βρίσκεται κάτω από την κορυφή του παγόβουνου.

================