Το 1992 ο Φράνσις Φουκουγιάμα κήρυξε «το τέλος της ιστορίας» : το τέλος του Ψυχρού Πολέμου σηματοδοτούσε την απόλυτη υπεροχή της δημοκρατίας και του φιλελευθερισμού έναντι οποιουδήποτε άλλου συστήματος. Το αξεπέραστο ιδανικό των Δυτικών προοριζόταν να πραγματοποιηθεί σε όλο τον κόσμο.
Ο Σάμιουελ Χάντιγτον έσπευσε να απαντήσει προτείνοντας ένα άλλο μοντέλο. Για να αναλύσει τις διεθνείς σχέσεις μετά την κατάρρευση του Τείχους του Βερολίνου δεν βασίστηκε πλέον στις πολιτικές ιδεολογίες αλλά σε πολιτισμικές αντιθέσεις. Ο Χάντιγκτον ξεκινώντας από την πολιτισμική ετερογένεια του κόσμου πρότεινε μια άλλη ματιά για την προέλευση των παγκόσμιων συγκρούσεων. Ο Αμερικανός συγγραφέας επικρίθηκε πολύ για τον τίτλο του έργου του «Η σύγκρουση των πολιτισμών», που δεν προοριζόταν, ωστόσο, να γίνει μία έκκληση για αντιπαράθεση, αλλά μια απλή διαπίστωση, εμποτισμένη με ρεαλισμό.
Στους Δυτικούς που ισχυρίζονταν ότι είχαν βρει τον χαμένο παράδεισο της ανθρωπότητας, αντέτασσε ότι the American way of life δεν είναι πανάκεια ούτε ο οικονομικός φιλελευθερισμός το άλφα και το ωμέγα της ανθρωπότητας. Σε όσους φαντάζονταν τη γέννηση ενός και μόνο κόσμου μετά την πτώση των δύο μεγάλων μπλοκ μας υπενθύμιζε ότι ο πλανήτης έχει 184 έθνη.
Μια γενιά αργότερα, η παγκοσμιοποίηση δεν έχει διαψεύσει την οξυδέρκεια μεγάλου μέρους των παρατηρήσεών του. Αντιθέτως, είναι σαφές ότι η «ομογενοποίηση» του πλανήτη και η έλευση της βασιλείας της κατανάλωσης δεν ήταν αρκετές για να εκδυτικοποιήσουν τον κόσμο – και ότι μπορεί κανείς να φοράει τζιν και να μισεί την Αμερική ή ολόκληρη τη Δύση.
Μικρή σημασία έχει που τα διάφορα πολιτισμικά σύνολα που υπέδειξε ο Χάντιγκτον δεν συμπεριφέρονται πάντα σύμφωνα με τις αρχικές προβλέψεις. Ο ίδιος εξάλλου δεν ισχυρίστηκε ότι το μοντέλο του είναι διαχρονικό. Είναι ένα όργανο που μας υπογραμμίζει αυτό που πρέπει να λάβουμε καταρχήν υπόψιν μας : τον πολιτισμό. Πίσω από αυτόν τον όρο, ο Χάντιγκτον ομαδοποιεί γειτονικούς πολιτισμούς, καθοδηγούμενους από μία κοινή θεώρηση, στην οποία προφανώς το θρησκευτικό υπόστρωμα κατέχει σημαντική θέση. Πώς μπορούμε να μιλάμε για τους ανθρώπους χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη τις γενικές αντιλήψεις τους για τη ζωή, τον κόσμο και τον εαυτό τους ; Ωστόσο, αυτό ήταν αρκετό για να τον καταστήσει ύποπτο στα μάτια των υπερασπιστών την νεωτερικότητας (modernisme).
Για αρκετές δεκαετίες αντιλαμβανόμασταν τη νεωτερικότητα ως κάτι αντίθετο στους πολιτισμούς, ως αρχαϊκές επιβώσεις και εμπόδια στους καλούς μηχανισμούς της προόδου, της μεγάλης πορείας προς την πρόοδο της Ιστορίας.
Ταυτόχρονα, θεωρούσαμε ότι η πνευματική διάσταση των λαών ήταν διαλυτή στον κοσμικό χαρακτήρα των σύγχρονων κρατών και των πολιτικών συστημάτων. Η ανεξιθρησκεία επείχε θέση νέας θρησκείας – κάτι σαν τη θεοποίηση του υλισμού– ωσάν ο διαχωρισμός του κοσμικού και του πνευματικού να μπορούσε να εξαφανίσει την ψυχή των λαών.
Σιγά σιγά είδαμε να σφίγγουν τα χείλη στην προφορά της λέξης πολιτισμός, που τώρα έδειχνε να κουβαλάει πάνω της όλα όσα χρειάζονται για να καθίσει στο εδώλιο του κατηγορουμένου ως ρατσισμός. Όποιος μιλάει για πολιτισμό τολμά, στην πραγματικότητα, να δηλώσει την ιδέα της διαφορετικότητας και της ξεχωριστής ταυτότητας και βλασφημεί το δόγμα της ομοιομορφίας...
Δεν έχουν οι σύγχρονες φιλελεύθερες δημοκρατίες το δικαίωμα να περιγράφονται ως πολιτισμός ; Ωστόσο, στερώντας τον πολιτισμό από τον εαυτό τους, οι Δυτικοί είχαν τυφλωθεί. Δεν είχαν πλέον τα απαραίτητα εργαλεία για να διαβάσουν τον κόσμο. Πώς μπορούμε να καταλάβουμε ένα άτομο που επιμένουμε να θεωρούμε αντίγραφο του εαυτού μας (αλλά που ξέρουμε πολύ καλά ότι δεν είναι, και πολύ περισσότερο, δεν το επιθυμεί) ;
Χωρίς την έννοια του πολιτισμού, στην πραγματικότητα δεν είναι δυνατή ούτε η ενσωμάτωση ούτε η αφομοίωση. Ούτε η ειρήνη, γιατί χωρίς πολιτισμό, δεν υπάρχουν άνθρωποι που να μιλάνε μεταξύ τους. Χωρίς την έννοια του πολιτισμού είμαστε άδειοι, τελείως αβοήθητοι, αφοπλισμένοι πνευματικά, ηθικά, πνευματικά, γυμνοί μπροστά στις επιθέσεις του ισλαμισμού σήμερα.
Ο ισλαμισμός έχει ένα πολιτισμικό σχέδιο : θέλει να αλλάξει τον πολιτισμό μας. Το ότι αρνούμαστε τη λέξη δεν αλλάζει τον σκοπό της. Το μίσος προς τη Δύση το βλέπουμε στις τελευταίες δηλώσεις του Ερντογάν ή του αρχηγού της Χεζμπολάχ Χασάν Νασράλα. «Το πρόβλημα της Δύσης», εξηγεί ο ιστορικός Georges Bensoussan, «είναι η αμνησία. Σκεφτόμενοι τα άτομα χωρίς ρίζες, ως καταναλωτές και παραγωγούς, ξεχνάμε ότι δομούνται από βαθιές ταυτότητες». Έτσι, το να μιλάμε για «πολιτισμό» σήμερα δεν συνίσταται τόσο στην καταγγελία ενός εξωτερικού εχθρού όσο στην υπόδειξη ενός εσωτερικού ελαττώματος. Δεν είναι τυχαίο που οι Δυτικοί βρίσκονται αντιμέτωποι με εκρήξεις «βαρβαρότητας», αυτό δηλαδή που πάντα υπαινίσσονταν ως αντίθετο του πολιτισμού.
Μπορούμε εδώ να προσθέσουμε, στη συζήτηση τις προειδοποιήσεις ενός άλλου σπουδαίου διανοούμενου : για την κατάρρευση μιας κοινωνίας ενός πολιτισμού, έγραφε ο Toynbee, δεν πρέπει να κατηγορούμε τις εξωτερικές επιθέσεις που δέχεται αλλά την αδυναμία του να ξεπεράσει τους εσωτερικούς διχασμούς του...
Laurence de Charette
Le Figaro
9/11/23
via Babis Georges Petrakis
==============
Σχόλια