ΤΡΑΤΣΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ
Πώς το ιστορικό όραμα του Ίωνα Δραγούμη για αυτόνομες, παραγωγικές κοινότητες έδωσε τη θέση του σε ένα “αθηνοκεντρικό” μοντέλο εξάρτησης. Η πρόσκαιρη ευημερία της οικοδομής, τα μεγάλα έργα υποδομής που δεν γεννούν μόνιμες θέσεις εργασίας, το μοντέλο της κυκλικής απορρόφησης ως αντίδοτο και το κλειδί της αλλαγής νοοτροπίας του ψηφοφόρου απέναντι στα σύγχρονα “τσιφλίκια” της περιφέρειας. ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΕΔΩ
Στην ιστορική διαδρομή του ελληνικού κράτους, η συζήτηση για τη δομή της εξουσίας παραμένει σταθερά επίκαιρη. Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο Ίωνας Δραγούμης διατύπωσε ένα ριζικά εναλλακτικό όραμα για την οργάνωση του ελληνισμού: τον Κοινοτισμό. Πίστευε βαθιά ότι η παραδοσιακή ελληνική κοινότητα —το αυτόνομο, αποκεντρωμένο κύτταρο αυτοδιοίκησης— ήταν ο φυσικός τρόπος διοίκησης του τόπου, σε αντίθεση με ένα εισαγόμενο, αυστηρά συγκεντρωτικό μοντέλο. Όμως, ο Κοινοτισμός απαιτεί παράλληλα αυστηρή διαφάνεια, αξιοκρατία και διοικητική επάρκεια στην περιφέρεια (ώστε να μην μετατραπεί η αποκέντρωση σε τοπική ασυδοσία).
Ωστόσο, η Ιστορία επέλεξε τελικά τον δρόμο του ισχυρού “αθηνοκεντρικού” κράτους. Σήμερα, εξετάζοντας τις παθογένειες της ελληνικής περιφέρειας, διαπιστώνει κανείς ότι η απουσία ενός υγιούς κοινοτικού μοντέλου επέτρεψε την επιβίωση και τη μετάλλαξη μιας παλιάς, ιστορικής στρέβλωσης: του “κοτζαμπασισμού”, ο οποίος στις μέρες μας εμφανίζεται με τη μορφή ενός σύγχρονου “νεοκοτζαμπασισμού”.
Ο παραδοσιακός “κοτζαμπασισμός” βασιζόταν στον ρόλο του τοπικού προκρίτου ως διαμεσολαβητή ανάμεσα στην κεντρική διοίκηση και την τοπική κοινωνία. Σαφώς, η πλειοψηφία των ανθρώπων που υπηρετούν σήμερα στην Τοπική Αυτοδιοίκηση τιμούν τον ρόλο τους και μοχθούν για το κοινό καλό. Ωστόσο, οι δομές του συγκεντρωτικού κράτους συχνά αναπαράγουν παλιές σχέσεις εξάρτησης.
Η Μετάλλαξη των Δομών Εξουσίας
Παρατηρείται το φαινόμενο, συγκεκριμένοι διοικητικοί μηχανισμοί να λειτουργούν ως ιμάντες μεταφοράς πολιτικής επιρροής προς την κεντρική εξουσία. Το αντάλλαγμα αυτού του “άτυπου συμβολαίου” είναι η επιλεκτική ροή πόρων, οι έκτακτες χρηματοδοτήσεις και η επιτάχυνση έργων, τα οποία στη συνέχεια παρουσιάζονται στις τοπικές κοινωνίες όχι ως θεσμικό δικαίωμα, αλλά ως προϊόν “προσωπικής μεσολάβησης” ή πολιτικής εύνοιας.
Το πρόβλημα λαμβάνει εντονότερες διαστάσεις στη νησιωτική Ελλάδα. Συχνά ακούγεται η ορθή πολιτική διαπίστωση ότι “ο τουρισμός έχει πρόσωπο και είναι οι άνθρωποι των νησιών μας”. Πράγματι, η τουριστική δραστηριότητα αποτελεί τον βασικό πνεύμονα της τοπικής οικονομίας και οι ίδιοι οι νησιώτες είναι αυτοί που με τον μόχθο τους κρατούν ζωντανά τα νησιά.
Η πραγματική απειλή, επομένως, δεν προέρχεται από τον υγιή τουρισμό, αλλά από την ασύδοτη οικιστική πίεση και την επιθετική κερδοσκοπία του real estate. Η υιοθέτηση οικονομικών εργαλείων, όπως τα προγράμματα παροχής άδειας διαμονής μέσω επενδύσεων (Golden Visa), δημιουργεί μια πρόσκαιρη ψευδαίσθηση ευημερίας. Είναι αλήθεια ότι η κατασκευαστική έξαρση προσφέρει άμεσα μεροκάματα, δίνει δουλειά στους ντόπιους επαγγελματίες και ανακουφίζει προσωρινά την τοπική αγορά εργασίας. Ωστόσο, αυτή η βραχυπρόθεσμη οικονομική ένεση αφήνει συχνά σε δεύτερη μοίρα το γεγονός ότι η γη ξεπουλιέται οριστικά.
Η επιλογή μιας μονοθεματικής ανάπτυξης εις βάρος της ενδογενούς παραγωγής μετατρέπει ζωντανά κοινωνικά κύτταρα σε “εποχικά” θέρετρα. Σε πολλές περιπτώσεις, η έλλειψη αυστηρών ελεγκτικών μηχανισμών και η αδιαφάνεια στις χρήσεις γης διευκολύνουν αυτή την ανεξέλεγκτη οικοδομική δραστηριότητα.
Τα πρώτα θύματα αυτής της κατάστασης είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι των νησιών. Οι μόνιμοι κάτοικοι, οι εργαζόμενοι, οι δάσκαλοι και οι γιατροί έρχονται αντιμέτωποι με μια πρωτοφανή στεγαστική κρίση και απλησίαστα ενοίκια, βιώνοντας έναν άτυπο εκτοπισμό από τον ίδιο τους τον τόπο, προς όφελος μιας μικρής, κλειστής επενδυτικής ελίτ.
Η σιωπηλή μαρτυρία αυτής της απώλειας βρίσκεται αποτυπωμένη στις αμέτρητες εγκαταλελειμμένες “πεζούλες” που αυλακώνουν τα βουνά των νησιών μας, αλλά και της ηπειρωτικής Ελλάδας. Εκεί που κάποτε οι τοπικές κοινότητες με υπεράνθρωπο μόχθο καλλιεργούσαν τη γη εξασφαλίζοντας την αυτάρκειά τους, σήμερα κυριαρχεί η ερήμωση της παραγωγής και η μετατροπή της γης σε ένα απλό, προς πώληση, επενδυτικό προϊόν.
Το Μοντέλο της Κυκλικής Απορρόφησης ως Αντίδοτο
Απέναντι σε αυτό το αδιέξοδο, γίνεται σαφές ότι ο πρωτογενής τομέας όχι μόνο δεν πρέπει να πεθάνει, αλλά η αναδιάρθρωσή του είναι και εφικτή και απόλυτα επιθυμητή. Η διέξοδος βρίσκεται στην υιοθέτηση ενός μοντέλου κυκλικής οικονομίας που συνδέει άμεσα την αγροδιατροφή με την τοπική αγορά και τον τουρισμό, σπάζοντας τον φαύλο κύκλο της εποχικότητας.
Η στρατηγική αυτή μπορεί να υλοποιηθεί μέσω της αναδιοργάνωσης των τοπικών Αγροτικών Συνεταιρισμών και της δημιουργίας σύγχρονων Κέντρων Logistics και Αγροδιατροφικής Καινοτομίας, τα οποία θα λειτουργούν βάσει ενός διπλού λειτουργικού κύκλου: Του χειμερινού, όπου ο συνεταιρισμός θα λειτουργεί ως κεντρικός κόμβος και Δημοτικό Αγροτικό Παντοπωλείο, εξασφαλίζοντας τη χονδρική τροφοδοσία των τοπικών εμπορικών καταστημάτων και της εστίασης, ενώ παράλληλα θα οργανώνεται Λαϊκή Αγορά για την απευθείας διάθεση φρέσκων προϊόντων στους μόνιμους κατοίκους.
Του δε καλοκαιρινού, όπου ο φορέας θα μετατρέπεται σε Σταθμό Logistics και ψυκτικής αποθήκης χονδρικής. Θα συγκεντρώνει, τυποποιεί και πιστοποιεί τη διάσπαρτη τοπική παραγωγή, εγγυώμενος στα ξενοδοχεία και τα εστιατόρια σταθερή ροή προϊόντων και ποιότητα εφοδιασμού.
Με αυτόν τον τρόπο, ανακόπτονται οι μαζικές εισαγωγές βασικών αγαθών από τα μεγάλα αστικά κέντρα, ο πλούτος του τουρισμού διαχέεται δίκαια στην τοπική κοινωνία (παραγωγοί, συνεταιρισμοί, μικρές επιχειρήσεις) και δημιουργούνται σταθερά, αυτόνομα μεροκάματα που δίνουν ισχυρό κίνητρο στη νέα γενιά να καλλιεργήσει τη γη, να ριζώσει και να δημιουργήσει στον τόπο της.
Το πλήγμα στο κοινοτικό κύτταρο
Η μεγαλύτερη αντίφαση της σύγχρονης περιόδου εντοπίζεται στον τρόπο με τον οποίο κατευθύνονται οι δημόσιοι και ευρωπαϊκοί πόροι στην περιφέρεια. Η σκληρή αλήθεια είναι ότι τα κονδύλια αυτά (όπως πρόσφατα το ΕΣΠΑ, και το Ταμείο Ανάκαμψης) συχνά απορροφώνται σε άψυχα κτίρια, εργολαβίες και ψηφιακά συστήματα, χωρίς όμως να αγγίζουν τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων της υπαίθρου. Σαφώς και οι υποδομές είναι απαραίτητες, αλλά καθίστανται κενές περιεχομένου όταν δεν συνοδεύονται από πολιτικές στήριξης του εγχώριου ανθρώπινου δυναμικού και της παραγωγής.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα μεγάλα έργα υποδομής, όπως για παράδειγμα ένα νέο λιμάνι: ενώ σαφώς βοηθά στην επικοινωνία και στη διευκόλυνση της μεταφοράς αγαθών, στην πράξη δεν παράγει μόνιμες, σταθερές θέσεις εργασίας που θα επιτρέψουν στους νέους να ριζώσουν στον τόπο τους. Τα χρήματα φτάνουν για να χρηματοδοτήσουν οδικούς άξονες, λιμάνια ή ανακαινίσεις κτιρίων, αλλά δεν ενισχύουν το κόστος διαβίωσης, το ηλεκτρικό ρεύμα ή την καθημερινότητα μιας νέας οικογένειας.
Μπορεί να εγκρίνονται κονδύλια για την ενεργειακή αναβάθμιση ενός νοσοκομείου ή ενός σχολείου στην επαρχία, όμως η πραγματικότητα υπενθυμίζει ότι το κτίριο δεν γιατρεύει και δεν διδάσκει μόνο του. Όταν η κεντρική εξουσία επικαλείται το δημογραφικό αδιέξοδο για να κλείσει επαρχιακά σχολεία ή να συρρικνώσει δομές υγείας, γίνεται φανερό ότι το σύστημα προτιμά να επενδύει σε άψυχες υποδομές αντί να στηρίζει το ζωντανό ανθρώπινο δυναμικό.
Το “Κλειδί” της Συλλογικής Νοοτροπίας στην τοπική αυτοδιοίκηση
Η ρίζα της αντιμετώπισης αυτών των φαινομένων παραμένει πολιτισμική και κοινωνική. Ο “νεοκοτζαμπασισμός” δεν επιβάλλεται νομοτελειακά· τρέφεται από την ανοχή και τη διατήρηση των πελατειακών σχέσεων. Όσο οι τοπικές κοινωνίες και τα παραδοσιακά οικογενειακά δίκτυα εγκλωβίζονται στη λογική της ατομικής “χάρης” και της ανταλλακτικής ψήφου για το ίδιον όφελος, το όραμα του Ίωνα Δραγούμη για μια υγιή, αυτόνομη και αξιοκρατική αυτοδιοίκηση θα παραμένει ανεκπλήρωτο. Το “κύτταρο” του κοινοτισμού πεθαίνει όταν ο παραγωγός μετατρέπεται σε έναν εποχικό, εξαρτημένο υπάλληλο.
Η προστασία της περιφέρειας και των νησιών μας δεν θα προέλθει από κυβερνητικές εγκυκλίους, αλλά πρωτίστως από την αλλαγή της συλλογικής νοοτροπίας. Αυτό ακριβώς το “κλειδί” είναι και το πιο δύσκολο: Η μετάβαση από τον παθητικό ψηφοφόρο στον ενεργό διεκδικητή των δικαιωμάτων του απαιτεί βαθιά παιδεία και χρόνο — δύο στοιχεία που το ίδιο το σύστημα φροντίζει σκοπίμως να μην υπάρχουν, και αυτό είναι που πρέπει να ανατραπεί ριζικά.
Στο έργο του “Ελληνικός Πολιτισμός” (1914), ο Δραγούμης διατύπωσε καθαρά αυτές τις θέσεις, τονίζοντας: «Ο ελληνισμός είναι μια οικογένεια από κοινότητες. Το έθνος μας ολάκερο πάλι με κοινότητες πρέπει να κυβερνηθεί, και μόνο με κοινότητες θα προκόψει». Διαχρονικός παραμένει όσο ποτέ σήμερα, 100 και πλέον έτη αργότερα, και περιμένει τον σύγχρονο ακρίτα της περιφέρειας και των νησιών να κάνει πράξη το όραμά του και να προκόψει αληθινά.
====================
Blogger:
... όσοι έχουν στοιχειώδη επαφή με την περιφέρεια θα έχουν διαπιστώσει ότι αυτή δέχεται μια επίθεση "αναμόρφωσης". Η καταστροφή στην κτηνοτροφία που σε μεγάλο βαθμό μεταφέρθηκε και στην γεωργία έδωσε ένα δυνατό χτύπημα στις τοπικές κοινωνίες. Τα συνεπαγόμενα οικονομικά προβλήματα οδηγούν στην ακόμα μεγαλύτερη πίεση στον πληθυσμό που έχει μόνο μια επιλογή πλέον. Να μεταναστεύσει. Αν αυτό ολοκληρωθεί - όπως πάει να γίνει κατά τα φαινόμενα, τότε θα μιλάμε για μια άλλη χώρα. Στην εγγραφή εδώ προσπάθησα να προσεγγίσω πλευρές του ζητήματος.
=========
ΚΟΙΝΟΤΙΣΜΟΣ
---------------------
-----------------------
--------------------------
--------------------
====================
Κοινοτισμός, επιστροφή της [αριστοτελικής] ηθικής στην πολιτική. (Titos Christodoulou,)
Σχόλια