Καθ. Πέτρος Π. Γρουμπός.
Ομότιμος καθηγητής, Πανεπιστήμιο Πατρών.
Κύριε Ερντογάν, σας «ευχαριστούμε» που κάθε χρόνο μας θυμίζετε την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς προγόνους σας.
Για ακόμη μία χρονιά, επιλέξατε να τιμήσετε την επέτειο της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης με μεγαλοπρεπείς εκδηλώσεις, αφιερωμένες στα 573 χρόνια από την κατάκτησή της. Είναι πράγματι αξιοσημείωτο ότι η Τουρκία αποτελεί ίσως τη μοναδική χώρα στον κόσμο που εξακολουθεί να γιορτάζει συστηματικά μία πολεμική κατάκτηση ως κορυφαίο εθνικό γεγονός, και μάλιστα με πανεθνική συμμετοχή και κρατική προβολή. Χιλιάδες πολίτες συμμετείχαν στην «Πορεία της Άλωσης» στους δρόμους της Κωνσταντινούπολης, συνοδευόμενοι από οθωμανικές στρατιωτικές μπάντες, ιστορικές αναπαραστάσεις και σημαίες που παρέπεμπαν στις κατακτήσεις του παρελθόντος.
Συνήθως οι λαοί τιμούν την ειρήνη, την απελευθέρωση, την ανεξαρτησία ή τις επαναστάσεις που τους οδήγησαν στην ελευθερία. Οι εθνικές γιορτές στις περισσότερες δημοκρατίες συνδέονται με αγώνες κατά της καταπίεσης και όχι με την επιβολή της κυριαρχίας πάνω σε άλλους λαούς. Ίσως, λοιπόν, θα έπρεπε να αναρωτηθούμε αν οι δυτικές χώρες θα έπρεπε να μιμηθούν αυτή την πρακτική και να γιορτάζουν τις δικές τους κατακτήσεις και αποικιοκρατικές επεκτάσεις. Η απάντηση είναι προφανής: ο σύγχρονος πολιτισμένος κόσμος έχει προχωρήσει πέρα από τέτοιες αντιλήψεις.
Στις 29 Μαΐου 2026 δηλώσατε ότι «η Κωνσταντινούπολη είναι η πατρίδα μας από το 1453, είναι το φως των ματιών του έθνους μας και πηγή υπερηφάνειας ως τουρκική Κωνσταντινούπολη». Ωστόσο, πριν από το 1453 η πόλη υπήρξε για περισσότερα από χίλια χρόνια η πρωτεύουσα της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, του Βυζαντίου, ενός κράτους με ελληνική γλώσσα, ελληνικό πολιτισμό και χριστιανική παράδοση. Η Κωνσταντινούπολη δεν γεννήθηκε το 1453. Υπήρχε ήδη ως ένα από τα μεγαλύτερα πνευματικά, εμπορικά και πολιτιστικά κέντρα της ανθρωπότητας.
Όταν λοιπόν την αποκαλείτε «τουρκική Κωνσταντινούπολη» με τη βεβαιότητα ότι θα παραμείνει αιώνια δική σας, αγνοείτε ένα βασικό δίδαγμα της ιστορίας: καμία αυτοκρατορία δεν υπήρξε αιώνια. Ό,τι κατακτάται με τη βία δεν παραμένει αναγκαστικά για πάντα στην κατοχή του κατακτητή. Ο Μαχάτμα Γκάντι είχε επισημάνει ότι «ό,τι αποκτάται με βία μπορεί να διατηρηθεί μόνο με βία». Η ιστορία των αυτοκρατοριών επιβεβαιώνει διαρκώς αυτή τη διαπίστωση.
Ισχυριστήκατε επίσης ότι η Άλωση της Κωνσταντινούπολης «μετέτρεψε το σκοτάδι σε φως». Η διατύπωση αυτή προκαλεί εύλογες απορίες. Ποιο ήταν το σκοτάδι; Η πόλη που διέσωσε και μετέδωσε την αρχαία ελληνική γραμματεία στην Ευρώπη; Η πόλη που υπήρξε κέντρο τέχνης, θεολογίας, αρχιτεκτονικής και εμπορίου επί αιώνες; Η Κωνσταντινούπολη υπήρξε πράγματι μία από τις πιο λαμπρές πόλεις της παγκόσμιας ιστορίας. Όμως αυτή η λάμψη δημιουργήθηκε πολύ πριν από την άφιξη των Οθωμανών και στηρίχθηκε στο έργο γενεών Ελλήνων, Ρωμαίων και Βυζαντινών.
Στο ίδιο πνεύμα, ορισμένοι σύγχρονοι τουρκικοί λόγοι αναφέρονται σε ιδανικά κατάκτησης και επέκτασης που υποτίθεται ότι συνεχίζουν να εμπνέουν το έθνος. Αν αυτό αποτελεί πολιτικό ή ιδεολογικό όραμα για το μέλλον, τότε αξίζει να υπενθυμίσουμε ότι οι λαοί της Ευρώπης και της περιοχής έχουν επιλέξει εδώ και δεκαετίες διαφορετικές αξίες: ελευθερία, δημοκρατία, ανθρώπινα δικαιώματα, κράτος δικαίου και ειρηνική συνύπαρξη. Αυτές είναι οι αρχές πάνω στις οποίες οικοδομήθηκαν οι σύγχρονες κοινωνίες και όχι οι στρατιωτικές κατακτήσεις.
Πιστεύετε πραγματικά ότι οι δυτικές δημοκρατίες θα διδάξουν στα παιδιά τους πως η υποδούλωση ελεύθερων λαών αποτελεί πρότυπο προς μίμηση; Ότι η κατάκτηση ξένων πόλεων συνιστά ηθικό επίτευγμα; Κανένα σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα δεν αντιμετωπίζει έτσι την ιστορία.
Ας εξετάσουμε, λοιπόν, τι ακολούθησε την πτώση της Κωνσταντινούπολης. Πολλές ιστορικές πηγές αναφέρουν ότι ο Μωάμεθ Β΄ υποσχέθηκε στους στρατιώτες του τρεις ημέρες ελεύθερης λεηλασίας εφόσον καταλάμβαναν την πόλη. Μετά την είσοδο των οθωμανικών στρατευμάτων, η Κωνσταντινούπολη γνώρισε σκηνές βίας, λεηλασιών και καταστροφών. Χιλιάδες κάτοικοι σκοτώθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν, ενώ μεγάλος αριθμός γυναικών και παιδιών οδηγήθηκε στα σκλαβοπάζαρα της εποχής. Πρόκειται για γεγονότα που καταγράφονται τόσο από βυζαντινές όσο και από δυτικές πηγές.
Μετά την πτώση της Πόλης, η οθωμανική επέκταση συνεχίστηκε προς την Ευρώπη. Η Πελοπόννησος, η Στερεά Ελλάδα, η Αλβανία, η Σερβία, η Βουλγαρία και η Ουγγαρία βρέθηκαν σταδιακά υπό οθωμανική κυριαρχία. Οι δύο πολιορκίες της Βιέννης, το 1529 και το 1683, αποτέλεσαν καθοριστικές στιγμές για την ευρωπαϊκή ιστορία. Η αποτυχία των Οθωμανών να καταλάβουν την αυστριακή πρωτεύουσα ανέκοψε την περαιτέρω προέλασή τους προς την Κεντρική Ευρώπη.
Οι εκστρατείες εκείνης της εποχής συνοδεύτηκαν, όπως συμβαίνει δυστυχώς στους περισσότερους πολέμους της προνεωτερικής περιόδου, από σφαγές, λεηλασίες και ωμότητες εις βάρος αμάχων. Οι μνήμες αυτές παραμένουν ζωντανές στους λαούς που βρέθηκαν υπό οθωμανική κυριαρχία και εξηγούν γιατί η εξιδανίκευση των κατακτήσεων προκαλεί ακόμη αντιδράσεις.
Οι λαοί της Νοτιοανατολικής Ευρώπης δεν έπαψαν ποτέ να αγωνίζονται για την ελευθερία τους. Έλληνες, Σέρβοι, Βούλγαροι, Ρουμάνοι και άλλοι λαοί εξεγέρθηκαν επανειλημμένα και κατέβαλαν βαρύ τίμημα για να αποκτήσουν ανεξαρτησία. Αυτή είναι η ιστορική πραγματικότητα που εξηγεί γιατί η λέξη «ελευθερία» εξακολουθεί να έχει τόσο βαθιά σημασία στις εθνικές τους μνήμες.
Αναφερθήκατε σε όσους «δεν μπορούν να χωνέψουν την κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης» έπειτα από 573 χρόνια. Όμως το ερώτημα μπορεί να επιστραφεί: γιατί η επίσημη Τουρκία εξακολουθεί να αρνείται ή να αποφεύγει την πλήρη αναγνώριση τραγικών γεγονότων όπως οι διώξεις και οι γενοκτονίες των Αρμενίων, των Ποντίων και των Ασσυρίων; Γιατί παραμένει τόσο δύσκολη η ιστορική αυτοκριτική;
Μετά την Ελληνική Επανάσταση του 1821 ακολούθησαν σκληρά αντίποινα σε διάφορες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι σφαγές της Χίου το 1822 συγκλόνισαν ολόκληρη την Ευρώπη και ενίσχυσαν το φιλελληνικό κίνημα. Χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν, ενώ πολλοί άλλοι αιχμαλωτίστηκαν και πουλήθηκαν ως δούλοι. Τα γεγονότα αυτά αποτυπώθηκαν σε μαρτυρίες, πίνακες ζωγραφικής και ιστορικές μελέτες, αφήνοντας ανεξίτηλο αποτύπωμα στη συλλογική μνήμη.
Κύριε Ερντογάν, η ιστορία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται επιλεκτικά. Δεν μπορεί κανείς να γιορτάζει μόνο τις νίκες και να αποσιωπά τα δεινά που αυτές προκάλεσαν σε άλλους λαούς. Η μνήμη δεν διαγράφεται με παρελάσεις ούτε με πανηγυρικούς λόγους. Οι κοινωνίες ωριμάζουν όταν αναγνωρίζουν τόσο τα επιτεύγματα όσο και τα λάθη του παρελθόντος τους.
- Η πραγματική δύναμη ενός έθνους δεν βρίσκεται στην εξύμνηση της κατάκτησης ούτε στην αναβίωση αυτοκρατορικών ονείρων.
- Βρίσκεται στην αυτογνωσία, στη συμφιλίωση με την ιστορική αλήθεια, στον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και στην προάσπιση της ελευθερίας όλων των λαών.
Αυτές είναι οι αξίες που αντέχουν στον χρόνο. Αυτές είναι οι αξίες που ενώνουν τους ανθρώπους. Και αυτές είναι οι αξίες που τελικά νικούν κάθε αυτοκρατορία.
Σχόλια