Για δεκαετίες, οι μεγάλες επιχειρήσεις θεωρούνταν οικονομικοί οργανισμοί που ανταγωνίζονταν μεταξύ τους υπό την εποπτεία των κρατών. Από το τέλος του 20ού αιώνα η σχέση αυτή έχει αντιστραφεί: Οι επιχειρήσεις επηρεάζουν πλέον ολοένα περισσότερο τους κανόνες λειτουργίας των ίδιων των κυβερνήσεων που κάποτε τις επόπτευαν. Η μεταβολή αυτή είναι, στην ουσία της, μεταβολή κυριαρχίας, πολύ πέρα από μια απλή οικονομική εξέλιξη. Και τούτο δεν μπορεί να είναι αποδεκτό από την κοινωνία, που έφτασε η στιγμή να τις τιθασεύσει. ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΕΔΩ
Το 1999 στη Βολιβία, μια πολυεθνική ζήτησε κάτι που καμία εταιρεία στην ιστορία δεν είχε τολμήσει να ζητήσει: Ιδιοκτησία πάνω στη βροχή. Η Bechtel, αφού είχε ήδη αποκτήσει μέσω ιδιωτικοποίησης την εταιρεία υδάτων της Κοτσαμπάμπα, αύξησε τις τιμές νερού κατά 300% έως 400%. Όταν οι φτωχότεροι κάτοικοι άρχισαν να μαζεύουν βρόχινο νερό σε λεκάνες για να αποφύγουν τον λογαριασμό, η εταιρεία πίεσε το Κοινοβούλιο να ψηφίσει νόμο που απαγόρευε ακόμη και τη συλλογή βρόχινου νερού από τις στέγες. Ο νόμος πέρασε.
Ακολούθησαν εξεγέρσεις, περίπου δέκα θάνατοι διαδηλωτών, και τελικά η απόσυρσή του. Στο διοικητικό συμβούλιο της Bechtel εκείνη την εποχή κάθονταν πρώην αξιωματούχοι της αμερικανικής κυβέρνησης, ανάμεσά τους ο George Shultz και ο Caspar Weinberger, δηλαδή το ίδιο μοτίβο “περιστρεφόμενης πόρτας” που θα συναντήσουμε ξανά και ξανά σε αυτή τη σειρά άρθρων.
Ποιος κατέχει τη βροχή;
Η Ελλάδα, απρόθυμα αλλά υποχρεωμένη από τα μνημόνια, σύρεται τώρα να προχωρήσει στην ιδιωτικοποίηση του νερού, για να βιώσει ενδεχόμενα μια κατάσταση αλά Βολιβία, αλλά και τις σχετικές αποτυχίες σε Γαλλία και Αγγλία, που δεν παραδειγματίζουν. Η Γαλλία, η χώρα των δύο μεγαλύτερων εταιρειών νερού στον πλανήτη (Veolia και Suez) έγινε τελικά και το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτυχίας του ίδιου μοντέλου.
Στη Grenoble, το σκάνδαλο διαφθοράς γύρω από την ιδιωτικοποίηση του νερού οδήγησε τον δήμαρχο της πόλης στη φυλακή, και γαλλικό δικαστήριο κήρυξε την ίδια την ιδιωτικοποίηση παράνομη. Στο Παρίσι, όταν οι συμβάσεις με Veolia και Suez έληξαν το 2010 μετά από 25 χρόνια, ο δήμος επέλεξε να μην τις ανανεώσει και αυτή η επιστροφή σε δημόσια διαχείριση έφερε αμέσως 15% εξοικονόμηση τον πρώτο χρόνο και μείωση των τιμολογίων κατά 8%, αποδεικνύοντας πως οι ιδιωτικές εταιρείες αποκόμιζαν κέρδη πολύ πέρα από το κόστος λειτουργίας.
Στη Βρετανία, η ιστορία είναι ακόμη πιο ακραία. Όταν η Margaret Thatcher ιδιωτικοποίησε το αγγλικό δίκτυο ύδρευσης το 1989, οι εταιρείες παρέλαβαν το δίκτυο χωρίς κανένα χρέος. Τριάντα πέντε χρόνια αργότερα, η Thames Water, η μεγαλύτερη εταιρεία ύδρευσης της χώρας, με 15 εκατομμύρια πελάτες, έχει συσσωρεύσει χρέος 14 δισεκατομμυρίων λιρών, έχει μοιράσει 72 δισεκατομμύρια λίρες σε μερίσματα από την ιδιωτικοποίηση και μετά, και έριξε ανεπεξέργαστα λύματα σε ποτάμια πάνω από 370.000 φορές μόνο το 2021. Το 2025 βρισκόταν στα πρόθυρα αναγκαστικής κρατικοποίησης.
Τι δείχνει η ιστορία της Κοτσαμπάμπα
Η ιστορία της Κοτσαμπάμπα δεν είναι ακρότητα. Είναι το πιο ακραίο, πιο κατανοητό σύμπτωμα ενός φαινομένου που περιγράφεται πλέον με έναν συγκεκριμένο όρο: Εταιρειοκρατία (corporatocracy), δηλαδή η διογκούμενη συγκέντρωση δύναμης στα χέρια επιχειρήσεων, η μεταμόρφωση της ίδιας της επιχείρησης σε κοινωνικό θεσμό, μια ψευδο-εξουσία που κυριαρχεί πάνω σε κοινωνίες και κράτη με τη στήριξη τραπεζών, ελίτ και κυβερνήσεων που λειτουργούν, ουσιαστικά, ως αχυράνθρωποι.
Αξίζει να θυμηθούμε πόσο πρόσφατη είναι αυτή η ισχύς σε ιστορικούς όρους. Έως τις αρχές του 18ου αιώνα, η ίδρυση εταιρείας ως νομικού προσώπου απαγορευόταν με ποινή φυλάκισης σε χώρες όπως η Βρετανία. Η κοινωνία τότε αντιμετώπιζε την ιδέα μιας “τεχνητής οντότητας” με δικά της δικαιώματα σαν κάτι επικίνδυνο, όχι σαν κάτι αυτονόητο.
Μέχρι το 2000, η εικόνα είχε αντιστραφεί πλήρως: Από τις εκατό μεγαλύτερες οικονομίες του πλανήτη, οι 51 ήταν πλέον εταιρείες, όχι κράτη (τα στοιχεία του 2018 δείχνουν 69 επιχειρήσεις και 31 κράτη!), μια σύγκριση που κι αν μεθοδολογικά έχει κάποιες αδυναμίες επειδή συγκρίνει τζίρο με ΑΕΠ, παραμένει εντυπωσιακή ένδειξη κλίμακας.
Μασκ και Εταιρειοκρατία
Στο πρώτο μέρος αυτής της σειράς περιγράψαμε τη δομική ασυμμετρία ως χάσμα ανάμεσα σε γρήγορα συστήματα εξουσίας και αργούς δημοκρατικούς θεσμούς — ένα χάσμα που η τεχνολογία, όπως είδαμε εκεί, λειτουργεί σαν επιταχυντής, διευρύνοντάς το ολοένα πιο γρήγορα. Η επιχείρηση δεν είναι απλώς ένα ακόμη παράδειγμα αυτού του χάσματος, αλλά είναι, από την ίδια της τη νομική κατασκευή, ο πιο τέλεια προσαρμοσμένος οργανισμός για να το εκμεταλλευτεί. Ένα διοικητικό συμβούλιο μπορεί να αποφασίσει σε μία συνεδρίαση ό,τι ένα κοινοβούλιο χρειάζεται μήνες διαβούλευσης για να νομοθετήσει.
Το πιο ακραίο σύγχρονο παράδειγμα αυτής της ασυμμετρίας δεν είναι πλέον θεωρητικό. Όταν η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022 και έπληξε σοβαρά τις υποδομές επικοινωνιών της χώρας, η ουκρανική άμυνα στηρίχθηκε σε κρίσιμο βαθμό στο δίκτυο δορυφόρων Starlink της SpaceX, ιδιοκτησίας ενός και μόνο ανθρώπου, του Ίλον Μασκ (Elon Musk). Τον Σεπτέμβριο του 2023, ο βιογράφος του Walter Isaacson αποκάλυψε στο βιβλίο “Elon Musk” ότι ο ίδιος ο Μασκ είχε αρνηθεί να ενεργοποιήσει την κάλυψη Starlink πάνω από την Κριμαία, ματαιώνοντας μια σχεδιαζόμενη ουκρανική επίθεση με υποβρύχια drones εναντίον του ρωσικού στόλου στη Σεβαστούπολη· ο ίδιος ο Musk επιβεβαίωσε δημόσια το γεγονός, επικαλούμενος φόβο πυρηνικής κλιμάκωσης.
Ένα ευρωπαϊκό κράτος σε πόλεμο χρειάστηκε, ουσιαστικά, την άδεια ενός ιδιώτη για να αμυνθεί· ο ίδιος ιδιώτης ελέγχει παράλληλα και το X, ένα από τα κεντρικά κανάλια δημόσιου διαλόγου στον δυτικό κόσμο. Δύσκολα βρίσκεται καθαρότερη εικόνα του πόσο έχει μετατοπιστεί η κυριαρχία από τα κράτη προς τις επιχειρήσεις, ή του πόσο ρευστό μπορεί να γίνει το όριο ανάμεσα σε εταιρική εξουσία και εθνική άμυνα
Ιδιωτικοποιείται και το νερό της βροχής!
Έτσι πλέον, έφτασαν να ιδιωτικοποιούν το νερό της βροχής για να μην μπορούν να το συλλέγουν οι φτωχοί με τις κατσαρόλες τους, εμπορεύονται το ανθρώπινο DNA, πατεντάρουν γενετικό υλικό της φύσης που είναι κληρονομιά της ανθρωπότητας, ξεπουλούν τα προσωπικά μας δεδομένα με ασύλληπτα κέρδη, μολύνουν το περιβάλλον σε τέτοιο βαθμό που επηρεάζουν και τροποποιούν το γενετικό υλικό των ανθρώπων (λόγου χάριν, θηλυκοποίηση εμβρύων σε πόλεις κοντά στα εργοστάσια δισφαινόλης Α/BPA, υλικό για τα πλαστικά αυτοκινήτων)…
Υιοθετούν “αυτοκτονικό μάνατζμεντ” που οδηγεί σε δεκάδες αυτοκτονίες στελεχών (λόγου χάριν, FranceTelecom/Orange), ληστεύουν χρήματα φορολογουμένων για να διασωθούν από την κρίση (πχ Goldman Sachs, MS, JPM), τα οποία εντέλει δίνουν ως μπόνους στα golden boys, απαιτούν και πετυχαίνουν μηδενικούς φόρους, δείχνουν μια έντονη ψυχοπαθητική συμπεριφορά και τόσα άλλα. (Περισσότερα και στο βιβλίο μου “Σιωπηλός Καινούργιος Κόσμος”).
Σχόλια