Γράφει ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΟΥΒΑΡΔΑΣ
Δρ Διεθνών Σχέσεων
Η επανεκκίνηση των διπλωματικών διεργασιών στο Κυπριακό
συνδέεται με τις εξελίξεις στο διεθνές και περιφερειακό στερέωμα. Αφορά
την απόπειρα των ΗΠΑ να διατηρήσουν τη διεθνή πρωτοκαθεδρία τους.
Σχετίζεται με τη διεθνοπολιτική σημασία της Κύπρου. Ευνοείται από την
αλλαγή των ισορροπιών στην ευρύτερη περιοχή. Σε αυτή τη βάση,
εμφανίζονται σχέδια για μία νέα πενταμερή σύνοδο⎯ΟΗΕ, ελληνοκύπριοι (ΕΚ), Τουρκοκύπριοι (ΤΚ), Ελλάδα, Τουρκία, ΗΒ. ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΕΔΩ
Πρωτίστως,
η διεθνοπολιτική σημασία της Κύπρου αφορά τη στρατηγική της θέση. Το
νησί ελέγχει τις ροές εμπορίου/ενέργειας, ανθρώπων και στοιχείων της
στρατιωτικής ισχύος στο σταυροδρόμι της Αφρικής, της Ευρώπης και της
Ασίας, λειτουργώντας ως μαγνήτης στρατιωτικών βάσεων και κεφαλαίων.
Η εγγύτητα του στη θαλάσσια οδό Αιγαίο-Σουέζ, στο Λεβάντε και στην
Ανατολία, το καθιστά μεταφορικό κόμβο και σημείο εφοδιασμού, εφόρμησης
και ελέγχου στους άξονες δυτική Ασία-Ευρώπη και Μαύρη Θάλασσα-Ερυθρά
Θάλασσα. Ακόλουθα, οι ισορροπίες στη στρατιωτική ισχύ και στην επιρροή
στις εφοδιαστικές αλυσίδες επηρεάζονται από το συσχετισμό στο νησί.
Επίσης, η Κύπρος έχει ενεργειακή αξία. Η εύρεση φυσικού
αερίου στην Αν. Μεσόγειο ανέδειξε τη σημασία της ως
παραγωγό-διαμετακομιστή. Τα ευρήματα στην ΑΟΖ της Κυπριακής δημοκρατίας
(ΚΔ) και η αναφορά της νήσου σε σχέδια αγωγών ή στην εξαγωγή LNG την
καθιστούν κρίκο στη «σύνδεση» της ΕΕ με τη λεκάνη της Λεβαντίνης. Η
διάρρηξη της ενεργειακής σχέσης Ρωσίας-ΕΕ τονίζει ως ενδεχόμενες πηγές
και οδούς τροφοδοσίας της Ένωσης το κοίτασμα της Αφροδίτης και τους
αγωγούς EastMed (Ισραήλ-ΚΔ-Ελλάδα) ή Ισραήλ-Τουρκία, ή/και τους
τερματικούς σταθμούς LNG της Αιγύπτου. Αντίστοιχα, η εμπλοκή της Κύπρου
σε σχέδια καλωδίων για την ηλεκτρική σύνδεση της ΕΕ με τη δυτική Ασία
και την Αφρική «υπόσχεται» να αυξήσει το επίπεδο ενεργειακής ασφάλειας
του Ισραήλ. Μπορεί όμως να αξιοποιηθεί αργότερα και αντίστροφα, για την
εισαγωγή ηλεκτρισμού στην ΕΕ. Συνεπώς, οι εξελίξεις στο νησί επιδρούν στις ενεργειακές ισορροπίες.
Ακόλουθα, η Κύπρος απασχολεί σταθερά τις μεγάλες δυνάμεις.
Οι ΗΠΑ τη θεωρούν κρίκο στην επικοινωνία του ΝΑΤΟ με τις βάσεις τους
στη δυτική Ασία και με τη στρατιωτική ισχύ του Ισραήλ, της Τουρκίας και
της Σαουδικής Αραβίας (ΒΣΑ), δια της οποίας ελέγχουν οδούς εμπορίου και
τις ενεργειακές συναλλαγές από την Ευρώπη ως την Ινδία. Η Ρωσία τη
βλέπει ως σταθμό του στόλου της, ενώ αγωνία για προσβάσεις σε οδούς
εφοδιασμού της Μεσογείου. Η Κίνα την αξιοποιεί ως κενό στην
αρχιτεκτονική των ΗΠΑ, που «δίνει» οξυγόνο στο «δρόμο του μεταξιού»
(BRI) και στην ολοκλήρωση της Ευρασίας υπό την ηγεσία της. Έτσι, οι
τρεις τους ερίζουν για επιρροή στο νησί.
Παράλληλα, η κατάσταση στην Κύπρο επιδρά άμεσα στη διεθνή
θέση και σε κρίσιμα συμφέροντα περιφερειακών δρώντων. Επηρεάζει την
επιρροή του ΗΒ και της ΕΕ (γαλλογερμανικός άξονας) στο Σουέζ και στις
κρίσιμες γραμμές εφοδιασμού του Λεβάντε. Αφορά το στρατηγικό βάθος και
τη διατήρηση γραμμών επικοινωνίας του Ισραήλ με τη Δύση. Ορίζει το βαθμό
επιρροής της Ελλάδας στην Αν. Μεσόγειο, όντας και σε άμεση συσχέτιση με
την κυριαρχία της στο Αιγαίο. Σχετίζεται με την ικανότητα της Τουρκίας
να προβάλλει ισχύ στην οδό Αιγαίο-Σουέζ και να ασκεί επιρροή στο
Λεβάντε. Συνδέεται με το βαθμό ελέγχου και κυριαρχίας της Αιγύπτου σε
Σουέζ και Σινά και με την απρόσκοπτη ανάπτυξη της ναυτικής ισχύος της.
Έχει αντίκτυπο στην πολιτική επιρροή και στην στρατιωτική ισχύ της
Χεσμπολά στο Λίβανο, άρα του Ιράν στη Μεσόγειο, αλλά και σε ισορροπίες
σχετικές με τη σταθερότητα στη Συρία και το status quo στα Παλαιστινιακά
εδάφη. Είναι σημαντική για τη σταθερή εμπορική σύνδεση της Ινδίας, του
Πακιστάν και των χωρών του Κόλπου με την ΕΕ. Ως εκ τούτων, διατηρεί την
προσοχή των παραπάνω δρώντων.
Ωστόσο, η πρόσφατη κινητικότητα στο Κυπριακό κυρίως
σχετίζεται με την απόπειρα των ΗΠΑ να θωρακίσουν τη διεθνή πρωτοκαθεδρία
τους. Οι ΗΠΑ βιάζονται να διευρύνουν την επιρροή τους σε οδούς
εμπορίου/ενέργειας στο κέντρο της Άφρο-Ευρασίας και να απαλείψουν τα
κενά στην αρχιτεκτονική ασφαλείας τους στην Αν. Μεσόγειο, θέλοντας να
κάμψουν την άνοδο της Κίνας και τη συσπείρωση ανερχόμενων δυνάμεων γύρω
από το τρίγωνο Κίνα-Ρωσία-Ιράν. Έτσι, δένουν το νησί πιο σφιχτά με τον
ανταγωνισμό τους με άλλες μεγάλες, αλλά και περιφερειακές δυνάμεις.
Συγκεκριμένα, οι ΗΠΑ ζητούν την πλήρη εγκόλπωση της Κύπρου
στην αρχιτεκτονική ασφαλείας τους (π.χ. ΝΑΤΟ). Μία συνθήκη που θα
«πιέσει» περεταίρω την ήδη ασθμαίνουσα παρουσία των Ιράν, Ρωσία στο
Λεβάντε και θα αυξήσει τον έλεγχο των ΗΠΑ σε αυτή της Κίνας. Προϊόν της
θα είναι η ώθηση της εμπορικής και ενεργειακής σύνδεσης των χωρών του
Κόλπου και της Ινδίας με την ΕE μέσω του Ισραήλ (IMEC), και η παράλληλη
εμπόδιση της εμπορικής σύνδεσης των Ρωσία, Ιράν με τη Μεσόγειο, η
επιβολή ορών λειτουργείας στη BRI. Ακόλουθα, η πολιτική των ΗΠΑ στην
Κύπρο συνδέεται με την προσπάθεια τους να αποκλείσουν τη Ρωσία στην
Ασιατική ενδοχώρα, να ελέγξουν το εμπόριο/εφοδιασμό της Κίνας, να
ξηλώσουν την περιφερειακή επιρροή του Ιράν.
Αναμενόμενα, οι νέες διεργασίες πυροδοτήθηκαν με την πρώτη
ουσιώδη αλλαγή στις ισορροπίες στην περιοχή. Η Ουκρανική κρίση
αδυνάτισε σημαντικά τα ερείσματα της Ρωσίας στην Κύπρο. Η αλλαγή του
καθεστώτος στη Συρία και η ακόλουθη αποδυνάμωση της Χεσμπολά στο Λίβανο
είχαν συνέπεια μία σημαντική υποχώρηση της επιρροής της Ρωσίας, του
Ιράν, ως ένα βαθμό της Κίνας στο Λεβάντε. Η θέση των ΗΠΑ ευνοήθηκε από
τη σταδιακή αναθέρμανση των σχέσεων τους με την Τουρκία και τη μεγάλη
στροφή της ΚΔ προς την ατζέντα τους. Σε αυτό το φόντο, το Φθινόπωρο του
2025 εμφανίστηκαν κινήσεις Αμερικανών αξιωματούχων που προϊδέαζαν για
έναν νέο γύρο απόπειρας διευθετήσεων στην Αν. Μεσόγειο.
Σήμερα, η αποτυχία της επίθεσης των ΗΠΑ στο Ιράν κάνει πιο
επείγον το σχέδιο τους. Ο έλεγχος του Ορμούζ και οι στρατιωτικές
ικανότητες της Τεχεράνης και των εταίρων της σε Λεβάντε, Ερυθρά Θάλασσα,
Μεσοποταμία καθιστούν πιο αναγκαία την εξισορρόπηση τους στη Μεσόγειο.
Οι ΗΠΑ χρειάζονται ανανέωση στις συμμαχίες τους, καθώς οι βάσεις και η
ηγετική θέση τους στην περιοχή λογίζονται πλέον από τους εταίρους τους,
όχι στοιχεία ασφάλειας, αλλά ανασφάλειας. Οι αντιθέσεις στις συμμαχίες
των ΗΠΑ δημιουργούν τον αναγκαίο χώρο, ώστε Ρωσία, Κίνα, Ιράν μπορούν να
παρέμβουν ξανά με αξιώσεις στις εξελίξεις. Ως συνέπεια, οι ισορροπίες
και τα ζητούμενα των δρώντων μεταβάλλονται.
Το Ιράν αξιώνει ρόλο περιφερειακού πρωταγωνιστή. «Πατά»
στην αδυναμία των ΗΠΑ, Ισραήλ να «ανοίξουν» το Ορμούζ και να
προστατέψουν ζωτικές υποδομές συμμάχων τους από δρώνους και πυραύλους
του ίδιου και των εταίρων του, ζητώντας να αναγνωριστεί ως ο σημαίνον
παράγοντας για την ασφάλεια όλων στη δυτική Ασία. Κατ’ επέκταση απαιτεί
να λαμβάνονται υπόψιν οι θέσεις του σχετικά με την ασφάλεια ή τις ροές
εμπορίου/ενέργειας και στην Αν. Μεσόγειο.
Επίσης, το ρήγμα στον Κόλπο βαθαίνει. ΒΣΑ, Ομάν, Κατάρ
είναι δεκτικοί σε συνεννοήσεις με το Ιράν για την αποφυγή ενός
γενικευμένου πολέμου. ΗΑΕ, Κουβέιτ, Μπαχρέιν διευρύνουν δεσμούς με το
Ισραήλ και πιέζουν τις ΗΠΑ για πιο έντονη δράση κατά του Ιράν, όντας πιο
ευάλωτοι στην ισχυροποίηση του. Οι ιεραρχήσεις και οι πολιτικές τους
διαφοροποιούνται.
Αντίστοιχα, μία συνεννόηση με το Ιράν ζητούν Αίγυπτος και
Τουρκία. Από κοινού με το ΒΣΑ και το Κατάρ δρουν για μια νέα
περιφερειακή αρχιτεκτονική στη δυτική Ασία. Αυτή θέλουν να έχει πυρήνα
τη συνεργασία Σουνιτικών χωρών, να στηρίζεται από τις ΗΠΑ
και να είναι ανεκτή από το Ιράν. Τα ζητούμενα τους είναι: 1) Η μείωση
της επιρροής των ΗΠΑ και της ισχύος του Ισραήλ, αλλά και η διάσωση τους
ως αντίβαρα στη δράση εχθρών. 2) Η ενσωμάτωση, αλλά και η εξισορρόπηση ή
η αποτροπή του Ιράν από ηγεμονικές βλέψεις. Στο πλάνο αυτό, το
εμπόριο/ενέργεια θα ρέει στην Ευρώπη μέσω Λεβάντε, Μεσοποταμίας και
Ανατολίας, αλλά και μέσω διαβουλεύσεων με το Ιράν. Μια πιο αυτόνομη και
εσωτερικά τροφοδοτούμενη ολοκλήρωση της περιοχής είναι ο στόχος τους.
Πρόσθετα, το Πακιστάν προωθείται ως ο εγγυητής της
ασφάλειας των δρώντων στο εγχείρημα. Είναι παράγοντας αμοιβαία αποδεκτός
από ΗΠΑ και Ιράν. Λειτουργεί ως «συγκολλητής» των Σουνιτικών χωρών,
χάριν στη στρατιωτική του ισχύ και τα πυρηνικά του όπλα. Προσφέρει βάθος
στην ολοκλήρωση της δυτικής Ασίας, ενσωματώνοντας σε αυτή χερσαίες
οδούς της Κεντρικής Ασίας και της BRI. Έτσι, ανάγεται σε μορφοποιητή
ενός νέου πολύ φιλόδοξου Σουνιτικό άξονα.
Ακόλουθα, ο IMEC υποχωρεί. Η ζωτική εξάρτηση της Ινδίας
από το Ορμούζ μειώνει τη δυναμική της σχέσης της με το Ισραήλ και την
ωθεί σε συνεννοήσεις με το Ιράν. Η εχθρότητα με το Πακιστάν και η σχέσης
της με το Ισραήλ φθίνουν την επιρροή της στο Σουνιτικό άξονα.
Προτεραιότητα σε αυτές τις συνθήκες έχει την όσο πιο σταθερή ενεργειακή
της τροφοδοσία.
Παράλληλα, οι ΗΠΑ στρέφονται στο Σουνιτικό άξονα. Θέλουν
τη χρήση του για την εξισορρόπηση και εξαγορά του Ιράν, ερευνώντας το
«άνοιγμα» του Ορμούζ δίχως μια απρόβλεπτη και δύσκολη κλιμάκωση μαζί
του, όταν είναι ελλειμματικές σε βλήματα ακριβείας και αναχαίτησης και ο
πνιγμός της διεθνούς οικονομίας λόγω «Ορμούζ» γίνεται μη διαχειρίσιμος
μέρα με τη μέρα. Διατηρούν όμως την πολεμική επιλογή, αν το Ιράν
επιμείνει στην πολιτική και οικονομική κεφαλαιοποίηση των αποτελεσμάτων
του πολέμου. Ακόλουθα, η διευκόλυνση μίας συμφωνίας ή μία μεγαλύτερη
πολεμική κινητοποίηση κατά του Ιράν, αν η πρώτη αποτύχει, είναι η μία
προτεραιότητα των ΗΠΑ.
Η άλλη αφορά την υπονόμευση της Κίνας και της Ρωσίας. Οι
ΗΠΑ χρειάζονται το Σουνιτικό άξονα για την υλοποίηση κάποιας εκδοχής του
IMEC, την άσκηση επιρροής σε εναλλακτικές οδούς [MC (Τουρκία-Κεντρική
Ασία), σιδηροδρομική σύνδεση ΒΣΑ-Τουρκίας, NDR (Τουρκία-Ιράκ-Περσικός
Κόλπος)] και ίσως σε νέους αγωγούς που θα παρακάμπτουν το Ορμούζ
(Συρία/Ιράκ -Ευρώπη/ Μεσόγειος), αλλά και για τη θωράκιση του
«πετροδολαρίου» και την άσκηση επιρροής στις τιμές (υπονόμευση ΟΠΕΚ+).
Πρόσθετα, δίνουν κεντρικό Νατοϊκό ρόλο στην ισορρόπηση της Ρωσίας στην
Ουκρανία και ευρύτερα σε Ευρώπη και κεντρική Ασία, στην Τουρκία. Έτσι, η
επένδυση τους στο Σουνιτικό άξονα φαίνεται να έχει σημαντικό βάθος.
Αντίθετα, ΕΕ και ΗΒ, θέλουν την όξυνση του πολέμου στην
Ουκρανία, ενώ το Ισραήλ στη δυτική Ασία. Οι πρώτοι ιεραρχούν την ήττα
της Ρωσίας, και το δεύτερο του Ιράν. Και οι δύο θέλουν πιο οξεία και
άμεση εμπλοκή των ΗΠΑ, όντας ανεπαρκείς να αναμετρηθούν μόνοι. Μία
συνθήκη που καθιστά πιο αναγκαία τη λειτουργική σχέση με την Τουρκία,
καθώς ΗΒ, ΕΕ «καίγονται» για τη μη διεύρυνση της Ρωσικής επιρροής σε
ζώνες εφοδιασμού της Μαύρης Θάλασσας και της Βαλτικής, ενώ το Ισραήλ
επείγεται για την επέκταση του στο Λεβάντε. Συνεπώς, οι δυνάμεις αυτές
έχουν ως προτεραιότητα πολεμικά μέτωπα εκτός Μεσογείου, όντας πιο
εξαρτημένες από τρίτους.
Επιπλέον, η Ελλάδα εμμένει στη στήριξη των ΗΠΑ. Συνεχίζει
την απόπειρα αποφυγής τριβών με την Τουρκία, ως μέσο διαχείρισης των
αξιώσεων αυτής σε Αιγαίο, Αν. Μεσόγειο. Επιμένει στη στήριξη του Ισραήλ
και της Ουκρανίας για την κατοχύρωση ερεισμάτων σε Μαύρη Θάλασσα και
δυτική Ασία. Κινείται στα όρια που επιτρέπουν οι διπλωματικές
πρωτοβουλίες των ΗΠΑ, για τον περιορισμό της στοχοποίησης της από τη
Ρωσία και το Ιράν. Όμως, η εξέλιξη των πολέμων, η αναβάθμιση της
Τουρκίας και η πολεμική συμπεριφορά των ΗΠΑ περιορίζουν τις δυνατότητες
της.
Τέλος, η ΚΔ συνεχίζει τη Δυτική της στροφή. Εντείνει τη
συνεργασία με το Ισραήλ. Συσφίγγει τους δεσμούς της με τις Μοναρχίες του
Κόλπου και την Αίγυπτο. Ενσωματώνεται οργανικά στα σχέδια των ΗΠΑ και
έπειτα της ΕΕ. Επενδύει στην όξυνση των αντιθέσεων της Τουρκίας με
αυτούς τους δρώντες, προσδοκώντας στήριξη απέναντι στις αξιώσεις της.
Παραμένει στην επιδίωξη επίλυσης του Κυπριακού στη βάση διζωνικής,
δικοινοτικής ομοσπονδίας (ΔΔΟ), με πολιτική, όχι κυριαρχική, ισότητα. Ως
αποτέλεσμα, τα συμφέροντα της συνδέονται πιο στενά με δυνάμεις που δε
μπόρεσαν να νικήσουν το Ιράν και οι οποίες εξαρτώνται όλο και
περισσότερο από την Τουρκία.
Σε αυτή τη βάση, οι δρώντες διαμορφώνουν την Κυπριακή
πολιτική τους. Το Ιράν αναμένεται να θέλει μείωση της στρατιωτικής
ισχύος της Δύσης στο νησί και λόγο στα οικονομικά project, στο βαθμό που
ο πόλεμος με Ισραήλ και ΗΠΑ συνεχίζεται και μεταφέρεται στο Λεβάντε. Η
Τουρκία αξιοποιεί την αναβάθμιση της αξιώνοντας τη λύση του Κυπριακού
στη βάση των δύο κρατών ή της κυριαρχικής ισότητας, και τη διέλευση των
οδών εμπορίου/ενέργειας από την Ανατολία. ΒΣΑ, Ομάν, Κατάρ, Αίγυπτος,
Πακιστάν μάλλον θα «τοποθετηθούν» στη βάση της «αλληλεγγύης» με εταίρους
τους στο Σουνιτικό άξονα. Οι ΗΠΑ λαμβάνουν υπόψιν την αναγκαιότητα
αυτού για την επίτευξη διευθετήσεων και την ισορρόπηση εχθρών. Ισραήλ,
ΗΒ, ΕΕ έχουν ανάγκη τη λειτουργική
σχέση με την Τουρκία. Ινδία, ΗΑΕ, Κουβέιτ, Μπαχρέιν έχουν άλλες
αγωνίες. Οι ιεραρχήσεις της Αθήνας ωθούν συμβιβαστικές τάσεις προς την
Τουρκία. Κίνα και Ρωσία έχουν συμφέρον να στηρίξουν το Ιράν στην
απόπειρα περιορισμού της στρατιωτικής ισχύος της Δύσης. Η ΚΔ στηρίζεται
σε δυνάμεις που «πιέζονται» και εξαρτώνται περισσότερο από την Τουρκία.
Οι οποίες διεργασίες εξελιχθούν λοιπόν στο Κυπριακό, θα είναι παράγωγο
του παραπάνω κάδρου.
Έτσι, το νέο «μεγάλο παιχνίδι» στην Αν. Μεσόγειο προμηνύει
αρνητικές εξελίξεις για την Κύπρο. Η απότομη όξυνση των αντιθέσεων και η
κλιμάκωση της έντασης είναι σενάριο που δε μπορεί να αποκλειστεί, στο
βαθμό που ο πόλεμος στη δυτική Ασία δεν τελειώνει, αλλά έρχεται ξανά
προς το Λεβάντε, με το Ιράν όμως να έχει την κυριαρχία στην κλιμάκωση
αυτή τη φορά. Από την άλλη μία οριστική διχοτόμηση και η ενίσχυση των
Τουρκικών θέσεων θα είναι το αποτέλεσμα της όποιας διευθέτησης στο
υπάρχον κάδρο. Άλλωστε το πλαίσιο των συνομιλιών κυμαίνεται από μία ΔΔΟ
με πολιτική έως κυριαρχική ισότητα (ή συνομοσπονδία). Δηλαδή, αφορά ένα
κολοβό κράτος-συνεταιρισμό που θα παγιώνει τα τετελεσμένα της εισβολής
και κατοχής, ελεγχόμενο πιο στενά από τη Δύση στην πρώτη περίπτωση, και
με ισχυρότερο τον Τουρκικό ρόλο στη δεύτερη ή σε περίπτωση βελούδινου
διαζυγίου. Οι λαοί της Κύπρου οφείλουν να επαγρυπνούν.
================
«Ο Αττίλας ΙΙ μπορούσε να αποφευχθεί» – Τι αποκαλύπτουν τα αρχεία για τις επιλογές της Αθήνας
O καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Ανατολικού Λονδίνου, Βασίλης Φούσκας, φωτίζει στο in άγνωστες, έως σήμερα, πτυχές της τραγωδίας, αποκαλύπτοντας πώς θα μπορούσε να αποτραπεί ο Αττίλας ΙΙ τον Αύγουστο του 1974.
Συνέντευξη Βαγγέλης Γεωργίου
Το γεγονός ότι η 20η Ιουλίου έχει καθιερωθεί -και δικαίως- ως η δραματική ημέρα μνήμης για την τουρκική εισβολή του 1974 στην Κύπρο, ενδεχομένως να δημιουργεί την αίσθηση ότι εκείνο το 24ωρο ήταν που χάθηκαν όλα. Ωστόσο, η 14η Αυγούστου που σημειώνεται ο Αττίλας ΙΙ, είναι μια ακόμα πιο τραγική υπόθεση. Σύμφωνα με ευρήματα πρόσφατης αρχειακής έρευνας, η τουρκική προέλαση μπορούσε να ανακοπεί τις πρώτες μέρες.
Μετά τον πρώτο Αττίλα, το τρομοκρατημένο δικτατορικό καθεστώς στην Αθήνα κάλεσε από το εξωτερικό τον πρώην πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή για να βρεθεί πολιτική λύση στο αδιέξοδο που δημιούργησε το καθεστώς Ιωαννίδη. Ο Καραμανλής ορκίστηκε Πρωθυπουργός την 4η πρωινή της 24ης Ιουλίου 1974 από τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών Σεραφείμ και την αμέσως επόμενη μέρα ξεκίνησαν οι διαπραγματεύσεις με τους Τούρκους, οι οποίες οδήγησαν στην Κοινή Διακήρυξη της Γενεύης μέχρι τις 30 Ιουλίου. Οι διαπραγματεύσεις της Γενεύης ΙΙ άρχισαν στις 8 Αυγούστου 1974.
Ωστόσο, η Τουρκία, θέλοντας να εκμεταλλευτεί τον στρατιωτικό αιφνιδιασμό, τορπίλιζε τις συζητήσεις και συνέχιζε κανονικά τις επιχειρήσεις στη Μεγαλόνησο. Και έτσι μοιραία οι διαπραγματεύσεις ναυάγησαν. Στις 14 Αυγούστου τέθηκε σε εφαρμογή ο «Αττίλας II» (14-16 Αυγούστου 1974), και το 36% της Κυπριακής Δημοκρατίας καταλήφθηκε από τον εισβολέα, εκτοπίζοντας 200.000 Ελληνοκύπριους.
Η πρόσφατη έρευνα όμως του ιστορικού και καθηγητή Διεθνών Σχέσεων στη Νομική και Οικονομική Σχολή του Πανεπιστημίου Ανατολικού Λονδίνου, Βασίλη Φούσκα, αμφισβητεί μια σειρά από εδραιωμένες αντιλήψεις για τα αίτια της τραγωδίας, τις δυνατότητες της Ελλάδας να αντιδράσει, ενώ ο ίδιος αποδίδει τεράστιες ευθύνες στον Κωνσταντίνο Καραμανλή.
Ο κ. Φούσκας, συγγραφέας του βιβλίου Το Μελάνωμα της Κύπρου (Επίκεντρο, 2024), έχει πραγματοποιήσει πολυετή έρευνα σε ελληνικές και ξένες πρωτογενείς πηγές και μαρτυρίες πρωταγωνιστών της εποχής, ενώ μετά την έκδοση του βιβλίου αξιοποίησε και τα αρχεία της ΚΥΠ/ΕΥΠ που δόθηκαν στη δημοσιότητα.
Μιλώντας στο in, φωτίζει πτυχές μιας εθνικής και ανθρώπινης τραγωδίας που παρέμειναν για δεκαετίες σκοτεινές.
Έχετε υποστηρίξει ότι μετά την 23η Ιουλίου 1974, έχουμε ουσιαστικά συγκυβέρνηση Καραμανλή-Χούντας, με τον Ευάγγελο Αβέρωφ στο Υπουργείο Άμυνας και ΥΠΕΞ τον Γεώργιο Μαύρο. Γιατί το δέχτηκε ο Καραμανλής;
Ο Καραμανλής με τον Αβέρωφ, και θα έλεγα μάλιστα ο Αβέρωφ περισσότερο απ’ ότι ο Καραμανλής, ήταν οι βασικοί συντελεστές διαμόρφωσης της Ελλαδικής πολιτικής στρατηγικής για το Κυπριακό από τη δεκαετία του 1950, και συγκεκριμένα από το 1956.
Αλλά η Ελλαδική πολιτική δεν εξέφραζε τα συμφέροντα του ευρύτερου Ελληνισμού στην Ανατολική Μεσόγειο, αλλά τα συμφέροντα του ΝΑΤΟ που επέβαλαν τριχοτόμηση της νήσου μεταξύ Ελλάδας, Τουρκίας και Ηνωμένου Βασιλείου. Αυτή είναι η ουσία. Όλες οι κυβερνήσεις από τότε μέχρι τη Τουρκική εισβολή το καλοκαίρι του 1974 ακολούθησαν αυτό το ΝΑΤΟϊκό πρωτόκολλο της τριχοτόμησης.
Η χούντα δεν επινόησε στρατηγική για το Κυπριακό. Το πλαίσιο ήταν έτοιμο από το 1956. Η χούντα έκανε αυτό που οι ημι-δημοκρατικές μετεμφυλιακές κυβερνήσεις δεν τολμούσαν να κάνουν, συγκεκριμένα να ανατρέψει τον χαρισματικό ηγέτη της Κυπριακής Δημοκρατίας, τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο. Στις 23 Ιουλίου, χαράματα της 24ης, όταν ο Καραμανλής φτάνει απ’ το Παρίσι, μετά από παρέμβαση του Αβέρωφ, με το αεροπλάνο του Ζισκάρ Ντ’ Εσταίν, δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να κλείσει την ενδοτική ΝΑΤΟϊκή πολιτική που είχε ξεκινήσει το 1956, την πολιτική της τριχοτόμησης.
Το δυστύχημα ήταν ότι οι Τούρκοι προχώρησαν πέρα από τα προ-συμφωνηθέντα άτυπα και συνωμοτικά ΝΑΤΟϊκά πρωτόκολλα και πήραν πολύ έδαφος. Αυτό ήταν και το μόνο «παράπονο» που απηύθυνε ο Καραμανλής διά τηλεφώνου στον Κίσινγκερ αυτές τις τραγικές ημέρες του Αυγούστου.
Γιατί ο Καραμανλής δεν απομάκρυνε τους χουντικούς;
Ο στρατιωτικός του σύμβουλος, αντιστράτηγος Πανουργιάς Πανουργιάς, του έλεγε προφορικώς και γραπτώς, με επισταμένη έκθεση για την «Στρατηγική κατάσταση στην Κύπρο», να φέρει μπροστά στη δικαιοσύνη όλους τους χουντικούς για εσχάτη προδοσία και για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου. Μάταιη προσπάθεια. Δεν τον άκουσε.
Ο Καραμανλής συγκυβέρνησε μαζί τους και τους αφυπηρετεί με τιμές και παχυλές συντάξεις αφότου σταθεροποιήθηκε ο δεύτερος Αττίλας στην Κύπρο την 17η Αυγούστου 1974. Γιατί το έκανε αυτό; Ίσως οι χουντικοί ήξεραν πολλά που δεν θα έπρεπε να ακουστούν σε μια ανοιχτή δικαστική διαδικασία. Όπως είχε πει ο ίδιος ο Καραμανλής σε μια άλλη ευκαιρία: «Στις δημοκρατίες υπάρχουν πράγματα που λέγονται και δεν γίνονται και πράγματα που γίνονται και δεν λέγονται».
Γιατί μιλάτε για «ψευτο-εκεχειρία»; Και πώς εξηγείται ότι, ενώ οι τουρκικές δυνάμεις συνέχιζαν να προελαύνουν και να ενισχύονται, το ΑΕΔ [σημερινό ΓΕΕΘΑ] έδινε στο Γενικό Επιτελείο Εθνικής Φρουράς (ΓΕΕΦ) εντολές αυτοσυγκράτησης, ακόμη και ακύρωσης επιχειρήσεων;
Εκεχειρία δεν υπήρξε και αυτό φαίνεται όχι απλά από τα τουρκικά σχέδια αλλά, και προπάντων, από τη συνεχή ροή αποβίβασης στρατευμάτων, ρίψης αλεξιπτωτιστών και επέκτασης-προέλασης του τουρκικού στρατού από τις 22 Ιουλίου έως τις 13 Αυγούστου.
Οι Τούρκοι έβγαζαν επιθετικά όπλα στο Πέντε Μίλι της Κυρήνειας, προχωρούσαν με τις μπουλντόζες τους επεκτείνοντας τον θύλακα του Κιόνελι-Αγύρτας που είχαν ενώσει με το προγεφύρωμα το απόγευμα τις 22 Ιουλίου, άνοιγαν ορύγματα, έφταναν στα 200 μέτρα από τις θέσεις της Εθνοφρουράς στην Λευκωσία και η διαταγή του ΑΕΔ, δηλ. του Αβέρωφ και των χουντικών στρατηγών, ήταν αυτοσυγκράτηση κι όχι άμυνα διότι έτσι προκαλείται ο τουρκικός στρατός για μεγαλύτερες επιθέσεις.
Και σωστά λέτε ότι υπήρξαν και επιχειρήσεις που ακυρώθηκαν προκειμένου να τύχουμε κάποιας δήθεν «εύνοιας» των Τούρκων στις διαπραγματεύσεις της Γενεύης. Στην Ελλαδική πολιτική της εποχής κυριαρχούσε ένα μείγμα φοβικού και ενδοτικού συνδρόμου, αλλά και διαφύλαξης της πολιτικής καριέρας των Καραμανλή και Αβέρωφ, που απέτρεπαν κάθε ορθολογική αντιμετώπιση της κατάστασης με βάση το συμφέρον του Ελληνισμού στην Ανατολική Μεσόγειο.
Υπήρχαν σχέδια άμυνας της Κύπρου;
Υπήρχαν τα σχέδια της Εθνοφρουράς (ΓΕΕΦ) και το «Σχέδιο Κ» (Ελλάδα). Δεν εφαρμόστηκαν διότι δεν εξυπηρετούσαν τα ΝΑΤΟϊκά σχέδια τριχοτόμησης της Κυπριακής Δημοκρατίας. Είναι βαθιά μου πεποίθηση ότι οι Ελλαδικές ελίτ της εποχής έδρασαν περισσότερο ως ΝΑΤΟϊκοί παρά ως Έλληνες ηγέτες με άξονα την προστασία των επαγγελματικών τους συμφερόντων ως πολιτικών.
Στις αρχές Αυγούστου ο Καραμανλής ζητάει από τους χουντικούς να ετοιμαστεί μια μεραρχία για αποστολή στη Κύπρο. Γιατί δεν ετοιμάστηκε;
Αυτό είναι σωστό. Η μεραρχία δεν ετοιμάστηκε γιατί οι χουντικοί ξεκίνησαν μια γραφειοκρατική διαδικασία μελέτης για το αν είναι δυνατή η αποστολή μεραρχίας στην Κύπρο. Αλλά το θέμα δεν είναι αυτό. Αποστολή μεραρχίας υπό τις δεδομένες συνθήκες ήταν αυτοκτονία και δεν θα είχε κανένα νόημα. Ποτέ δεν κατάλαβα αυτή την εντολή του Καραμανλή. Ίσως το έκανε για να είναι ιστορικά καλυμμένος ότι «κινητοποιήθηκε», αλλά ήταν ρητορικό το αίτημά του. Ο Αβέρωφ εξάλλου έγραφε σε εκθέσεις ότι οι Τούρκοι θα διέλυαν τη μεραρχία κατά τη μεταφορά.
Είχε λοιπόν, μετά τον Αττίλα Ι, η Ελλάδα τη στρατιωτική δυνατότητα να επέμβει στην Κύπρο; Είχε κάποια στρατιωτικά «χαρτιά»;
Η Ελλάδα είχε την αντικειμενική δυνατότητα να ασκήσει τα δικαιώματά της ως εγγυήτρια δύναμη με την αποστολή των 18 Φάντομ και με τα υποβρύχια. Τα Φάντομ ήταν ενταγμένα στο «Σχέδιο Κ». Όταν η Ελλάδα είχε παραγγείλει τα Φάντομ το 1972 η Τουρκία διαμαρτυρήθηκε πολύ έντονα λέγοντας ότι αυτά τα αεροπλάνα μπορούν να επιχειρήσουν μέχρι την Άγκυρα και την Κύπρο κάνοντας την Ελλάδα λιγότερο ελαστική στις διαπραγματεύσεις της για το Kυπριακό. Το αποτέλεσμα θα ερχόταν τις πρώτες μέρες, γιατί τα Φάντομ θα μπορούσαν να χτυπήσουν συγκεντρωτικά τους Τούρκους, καθώς ήταν μαζεμένοι στο προγεφύρωμα που στηνόταν. Αν χτυπούσαν τότε τα Φάντομ σε συνδυασμό με τα υποβρύχια, όλα θα τελείωναν εκεί για τους Τούρκους. Σκεφτείτε ότι τα τουρκικά άρματα μάχης αποβιβάστηκαν στην εκεχειρία. Ήταν πολύ απλό αυτό που μπορούσε να κάνει ο Καραμανλής.
Αυτά όμως δεν είναι γνωστά…
Όλα αυτά μπορεί κάποιος να τα βρει στα αμερικανικά αρχεία. Αλλά οι ιστορικοί μας είτε δεν διαβάζουν είτε αγνοούν ότι διαβάζουν αλλά δεν εμπίπτει στο επίσημο αφήγημα του «Καραμανλή – Σωτήρα», που έσωσε την Ελλάδα από ένα τραγικό πόλεμο με την Τουρκία, αποκατέστησε την δημοκρατία κλπ. Αυτοί είναι οι μύθοι της Δεξιάς και το επίσημο αφήγημα πάνω στο οποίο χτίστηκε όλο το μεταπολιτευτικό πολιτικό σύστημα. Την αστική δημοκρατία στην Ελλάδα θα την έφερνε η κυβέρνηση του Γεωργίου και Ανδρέα Παπανδρέου τη δεκαετία του 1960, μια διαδικασία εκδημοκρατισμού που ανακόπηκε ακριβώς για να «λυθεί» το Κυπριακό με βάση τα πρωτόκολλα τριχοτόμησης και να αποτραπεί η πρωθυπουργοποίηση του Ανδρέα Παπανδρέου.
Πολιτικά, η Ελλάδα είχε δυνατότητα μόχλευσης στο ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ εκείνες τις κρίσιμες μέρες;
Είχε άπειρες δυνατότητες, θα έλεγα μάλιστα ότι ήταν σε πολύ πλεονεκτική θέση. Μια πραγματικά δημοκρατική ηγεσία θα απειλούσε αξιόπιστα και ευθέως τον Κίσινγκερ ότι η Ελλάδα θα έστελνε αμέσως τα μαχητικά Φάντομ και τα υποβρύχια στην Κύπρο προκειμένου να ενισχύσει τα διαπραγματευτικά της ατού στην πρώτη Γενεύη (25-30 Ιουλίου). Επίσης, ο Καραμανλής, για να κάνει τους Κίσινγκερ και Τζέιμς Κάλαχαν [Αμερικανός και Βρετανός ΥΠΕΞ αντίστοιχα] να ιδρώσουν λίγο, θα έπρεπε να αποσύρει τη στρατιά του Έβρου εκτός ΝΑΤΟ (σας θυμίζω ότι ο Καραμανλής έλεγχε απόλυτα τον στρατηγό Ιωάννη Ντάβο, διοικητή της Στρατιάς). Σας διαβεβαιώ ότι αυτά τα απλά πράγματα και μόνο αν γινόταν στις 25 Ιουλίου, ο Κίσινγκερ θα σταμάταγε τις ροές αποβίβασης των Τούρκων στο Πέντε Μίλι, την ρίψη αλεξιπτωτιστών κλπ. Και οι Τούρκοι θα έμεναν σ’ αυτό που είχε ήδη δώσει η Ελλάδα των Καραμανλή-Αβέρωφ το 1956, δηλ. έξοδο της τουρκοκυπριακής κοινότητας στην θάλασσα και μια μετρίου μεγέθους στρατιωτική βάση της Τουρκίας στην Κύπρο.
Η Εθνική Φρουρά ήταν αξιόμαχη;
Βεβαίως και ήταν αξιόμαχη. Ήταν το ΑΕΔ και η ηγεσία του ΓΕΕΦ που δεν άφηναν την Εθνοφρουρά να αναπτυχθεί βάση σχεδίω. Να σας πω συγκεκριμένα ότι το πυροβολικό αρίστευσε σε όλη τη διάρκεια των επιχειρήσεων. Η ΕΛΔΥΚ (318 στρατιώτες) συμπτύχθηκε μετά από ηρωϊκές μάχες στις 16 Αυγούστου ενάντια σε πολύ υπέρτερες δυνάμεις των Τούρκων και μόνο αφότου – για λόγους που δεν μπόρεσα να εντοπίσω – το πυροβολικό της Εθνοφρουράς σταμάτησε να υποστηρίζει τις θέσεις της. Επίσης σημαντική είναι η μάχη της Εθνοφρουράς στο Πυρρόϊ, που όμως σταμάτησε το ΓΕΕΦ μετά από εντολή του ΑΕΔ, δηλαδή του Αβέρωφ και της χούντας.
Στις 22:00 της 15ης Αυγούστου του 1974, ο Καραμανλής είπε ότι «Η ένοπλος αντιμετώπιση της Τουρκίας εις Κύπρον καθίσταται αδύνατος και λόγω απόστασης και λόγω των γνωστών τετελεσμένων γεγονότων. Και δεν ήτο δυνατόν να επιχειρηθεί χωρίς τον κίνδυνο εξασθενίσεως της αμύνης αυτής ταύτης της Ελλάδος». Δεν είχε βάση μια τέτοια θέση;
Τεράστιο λάθος του Καραμανλή αυτό. Ελευθέρωνε τα χέρια των Τούρκων σε σχέση με την μάχη του στρατοπέδου της ΕΛΔΥΚ. Δεν έπρεπε να το πει αυτό. Η Ελλάδα δεν διέτρεχε κανένα κίνδυνο – άλλος ένας μύθος που πρέπει να πέσει. Ο τουρκικός στρατός δεν είχε επιθετική διάταξη ούτε στον Έβρο ούτε στα παράλια της Μικράς Ασίας, αυτό μας λένε τα αρχεία της ΚΥΠ που δημοσιεύτηκαν σχετικά πρόσφατα, αλλά αυτό προκύπτει και από αυτοβιογραφίες τούρκων στρατηγών. ΝΑΤΟϊκές δυνάμεις δεν πολεμούν μεταξύ τους. Η Κυπριακή Δημοκρατία ήταν το θέατρο των επιχειρήσεων κι εκεί πολέμησαν -όσο κι αν η Ελλάδα το αρνιόταν αυτό μέχρι πρόσφατα- αλλά ο πόλεμος ήταν τραγικά ανισοβαρής λόγω μη εφαρμογής των σχεδίων. Αυτό ήταν μια συνειδητή πολιτική επιλογή.
Δεν θα υπήρχε διάσπαση του ΝΑΤΟ αν επιχειρούσε στρατιωτικά η Ελλάδα κατά την εκεχειρία;
Βεβαίως και θα υπήρχε διάσπαση κι αυτό φοβόταν ο Κίσινγκερ. Αλλά με βάση το σκεπτικό που σας εξήγησα παραπάνω, τα πράγματα δεν θα χρειαζόταν να φτάσουν εκεί. Χρειαζόταν μόνο μια αξιόπιστη απειλή ότι η Ελλάδα είναι αποφασισμένη κι όχι κακομοιριασμένη.
Είπατε προηγουμένως ότι Καραμανλής και Αβέρωφ λειτούργησαν περισσότερο ως ΝΑΤΟϊκοί ηγέτες στην υπηρεσία των πρωτείων των συμφερόντων της Τουρκίας παρά ως Έλληνες ηγέτες στην υπηρεσία των Ελληνικών συμφερόντων. Ακούγεται βαριά κατηγορία…
Δεν είναι αξιολογική κρίση. Δεν έχω τίποτα προσωπικό ή ιδεολογικό κατά των δύο αυτών μεγάλων ηγετών του Ελλαδικού αστισμού. Η κρίση μου αυτή είναι περιγραφική και προκύπτει από έγγραφα του Πενταγώνου καθώς και έγγραφα του ΝΑΤΟ. Από το τέλος του Εμφυλίου και μετά, η Ελλάδα με την Τουρκία εισέρχονται στον αστερισμό του ΝΑΤΟ με την Ελλάδα να κρίνεται ως υποδεέστερη γεωστρατηγικά απ’ ό,τι η Τουρκία. Γίνονται ταυτόχρονα μέλη του ΝΑΤΟ μετά την συμμετοχή τους στον πόλεμο της Κορέας, με την Ελλάδα πάντα σε υποδεέστερη θέση. Οι ΗΠΑ εξοπλίζουν την Τουρκία με βάση το σκεπτικό της καθυστέρησης πιθανής Σοβιετικής προέλασης μέσω του Καυκάσου ή/και των Στενών προς τα πετρέλαια της Μέσης Ανατολής και του λαιμού του Σουέζ. Χωρίς τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ η Τουρκία δεν θα ήταν τίποτα σήμερα.
Με την Ελλάδα, όμως, τι συμβαίνει;
Η Ελλάδα, έκριναν τα δυτικά αφεντικά μας, δεν είχε τέτοιες δυνατότητες. Όμως διέτρεχε μεγάλο εσωτερικό κίνδυνο λόγω της επιρροής του κομμουνισμού. Έτσι, έπρεπε να ενισχυθεί ένα εσωτερικό καθεστώς καταστολής και ασφάλειας. Οποιαδήποτε Ελλαδική ηγεσία, για να κυβερνήσει, έπρεπε να δεχτεί τα πρωτεία των συμφερόντων της Τουρκίας μέσα στο ΝΑΤΟ. Αυτό έκαναν και οι Καραμανλής-Αβέρωφ. Έτσι διαβάζω την ιστορία μας. Είναι πολύ δύσκολο, έως ακατόρθωτο, οποιαδήποτε άλλη ανάγνωση να μπορέσει να αναμετρηθεί με τον πλούτο των πρωτογενών ιστορικών πηγών πάνω στις οποίες στηρίζω τα επιχειρήματά μου.
"Attila II could have been avoided" - What the archives reveal about Athens' choices
Professor of International Relations at the University of East London, Vasilis Fouskas, sheds light on hitherto unknown aspects of the tragedy, revealing how Attila II could have been prevented in August 1974.
Interview Vangelis Georgiou
The fact that July 20th has been established - and rightly so - as the dramatic day of remembrance for the 1974 Turkish invasion of Cyprus may create the feeling that that 24-hour period was when everything was lost. However, August 14th, which marks the death of Attila II, is an even more tragic affair. According to findings from recent archival research, the Turkish advance could have been halted in the first few days.
After the first Attila, the terrified dictatorial regime in Athens invited former Prime Minister Konstantinos Karamanlis from abroad to find a political solution to the impasse created by the Ioannides regime. Karamanlis was sworn in as Prime Minister on the morning of 24 July 1974 by Archbishop Seraphim of Athens and the very next day negotiations with the Turks began, which led to the Geneva Joint Declaration by 30 July. The Geneva II negotiations began on 8 August 1974.
However, Turkey, wanting to take advantage of the military surprise, torpedoed the discussions and continued operations on the island as normal. And so the negotiations were doomed. On August 14, "Attila II" was implemented (August 14-16, 1974), and 36% of the Republic of Cyprus was occupied by the invader, displacing 200,000 Greek Cypriots.
However, recent research by historian and professor of International Relations at the School of Law and Economics at the University of East London, Vasilis Foukas, challenges a number of established perceptions about the causes of the tragedy, Greece's capabilities to react, while he himself attributes enormous responsibilities to Konstantinos Karamanlis.
Mr. Foukas, author of the book The Melanoma of Cyprus (Epikentro, 2024), has conducted many years of research into Greek and foreign primary sources and testimonies of protagonists of the era, while after the publication of the book, he also utilized the archives of the Cyprus National Archives that were made public.
Speaking to IN, he illuminates aspects of a national and human tragedy that remained dark for decades.
You have argued that after July 23, 1974, we essentially had a Karamanlis-Junta coalition government, with Evangelos Averof at the Ministry of Defense and Georgios Mavro as Foreign Minister. Why did Karamanlis accept this?
Karamanlis and Averoff, and I would even say Averoff more than Karamanlis, were the main factors shaping the Greek political strategy for the Cyprus problem since the 1950s, and specifically since 1956.
But Greek policy did not express the interests of the wider Hellenism in the Eastern Mediterranean, but the interests of NATO which imposed the trisection of the island between Greece, Turkey and the United Kingdom. That is the essence. All governments from then until the Turkish invasion in the summer of 1974 followed this NATO protocol of trisection.
The junta did not devise a strategy for the Cyprus problem. The framework had been ready since 1956. The junta did what the semi-democratic post-civil war governments did not dare to do, namely to overthrow the charismatic leader of the Republic of Cyprus, Archbishop Makarios. On July 23, at dawn on the 24th, when Karamanlis arrived from Paris, after Averoff's intervention, on Giscard d'Estaing's plane, he did nothing more than end the submissive NATO policy that had begun in 1956, the policy of trisection.
The accident was that the Turks went beyond the pre-agreed informal and conspiratorial NATO protocols and gained a lot of ground. This was the only "complaint" that Karamanlis addressed to Kissinger by phone during those tragic days of August.
Why didn't Karamanlis remove the junta members?
His military advisor, Lieutenant General Panourgias Panourgias, told him verbally and in writing, with a detailed report on the "Strategic situation in Cyprus", to bring all the junta members to justice for high treason and for the events at the Polytechnic. A futile effort. He did not listen to him.
Karamanlis co-governed with them and has been serving them with honors and large pensions since the second Attila was established in Cyprus on August 17, 1974. Why did he do this? Perhaps the junta members knew a lot that should not be heard in an open court process. As Karamanlis himself had said on another occasion: “In democracies there are things that are said and not done, and things that are done and not said.”
Why are you talking about a "false truce"? And how is it explained that, while the Turkish forces continued to advance and be reinforced, the AED [currently the Hellenic National Guard] was giving the General Staff of the National Guard (GEEF) orders to exercise restraint and even cancel operations?
There was no ceasefire and this is evident not only from the Turkish plans but, above all, from the continuous flow of troop landings, paratrooper drops and expansion-advance of the Turkish army from July 22 to August 13.
The Turks were bringing out offensive weapons in the Five Mile of Kyrenia, advancing with their bulldozers, expanding the Kioneli-Agyrtas pocket that they had joined with the bridgehead on the afternoon of July 22, opening trenches, reaching within 200 meters of the National Guard positions in Nicosia, and the order of the AED, i.e. Averof and the junta generals, was self-restraint and not defense because this provokes the Turkish army for larger attacks.
And you are right to say that there were also operations that were canceled in order to receive some alleged "favor" from the Turks in the Geneva negotiations. In Greek politics at the time, a mixture of fearful and submissive syndrome, as well as the preservation of the political careers of Karamanlis and Averoff, dominated, which prevented any rational approach to the situation based on the interests of Hellenism in the Eastern Mediterranean.
Were there any plans for the defense of Cyprus?
There were the plans of the National Guard (GEEF) and "Plan K" (Greece). They were not implemented because they did not serve the NATO plans to divide the Republic of Cyprus into three parts. It is my deep conviction that the Greek elites of the time acted more as NATO than as Greek leaders, with the focus on protecting their professional interests as politicians.
In early August, Karamanlis asked the junta to prepare a division for a mission to Cyprus. Why wasn't it prepared?
This is correct. The division was not prepared because the junta started a bureaucratic process of studying whether it was possible to send a division to Cyprus. But that is not the point. Sending a division under the given circumstances was suicide and would have made no sense. I never understood this order of Karamanlis. Perhaps he did it to be historically covered up that he was "mobilized", but his request was rhetorical. Averof also wrote in reports that the Turks would disband the division during the transfer.
So, after Attila I, did Greece have the military capability to intervene in Cyprus? Did it have any military "papers"?
Greece had the objective possibility to exercise its rights as a guarantor power with the dispatch of 18 Phantoms and submarines. The Phantoms were included in “Plan K”. When Greece had ordered the Phantoms in 1972, Turkey protested very strongly, saying that these planes could operate as far as Ankara and Cyprus, making Greece less flexible in its negotiations on the Cyprus issue. The result would come in the first days, because the Phantoms could hit the Turks in a concentrated manner, as they were gathered on the bridgehead that was being set up. If the Phantoms were to hit then in combination with the submarines, everything would end there for the Turks. Think of the Turkish tanks landing at the truce. It was very simple what Karamanlis could do.
But these are not known...
One can find all this in the American archives. But our historians either do not read or are unaware that they read but it does not fall into the official narrative of “Karamanlis – Sotiras”, who saved Greece from a tragic war with Turkey, restored democracy, etc. These are the myths of the Right and the official narrative on which the entire post-democratic political system was built. Bourgeois democracy in Greece was to be brought by the government of George and Andreas Papandreou in the 1960s, a democratization process that was halted precisely in order to “solve” the Cyprus problem based on the trisection protocols and to prevent Andreas Papandreou from becoming prime minister.
Politically, did Greece have leverage over NATO and the US in those critical days?
It had infinite possibilities, I would even say that it was in a very advantageous position. A truly democratic leadership would credibly and directly threaten Kissinger that Greece would immediately send the Phantom fighters and submarines to Cyprus in order to strengthen its negotiating leverage in the first Geneva (July 25-30). Also, Karamanlis, in order to make Kissinger and James Callahan [American and British Foreign Secretary respectively] sweat a little, should withdraw the Evros army outside NATO (I remind you that Karamanlis had absolute control over General Ioannis Davos, commander of the Army). I assure you that if these simple things were done on July 25, Kissinger would stop the Turkish landings at Five Mile, the paratroopers' dropping, etc. And the Turks would remain with what the Greece of Karamanlis-Averoff had already given in 1956, i.e. the exit of the Turkish Cypriot community to the sea and a medium-sized Turkish military base in Cyprus.
Was the National Guard worth fighting for?
Of course, it was worth fighting. It was the AED and the leadership of the General Staff that did not let the National Guard deploy according to plan. Let me tell you specifically that the artillery excelled throughout the operations. The ELDYK (318 soldiers) collapsed after heroic battles on August 16 against much superior Turkish forces and only after – for reasons that I could not identify – the artillery of the National Guard stopped supporting its positions. Also important is the battle of the National Guard at Pyrroi, which, however, was stopped by the General Staff after an order from the AED, that is, Averof and the junta.
At 22:00 on August 15, 1974, Karamanlis said that "An armed confrontation with Turkey in Cyprus is impossible both due to distance and due to known fait accompli events. And it could not be attempted without the risk of weakening the defense of Greece." Was such a position unfounded?
This was a huge mistake by Karamanlis. He was freeing the hands of the Turks in relation to the battle of the ELDYK camp. He should not have said that. Greece was not in any danger – another myth that must be dispelled. The Turkish army did not have an offensive formation either on the Evros River or on the coast of Asia Minor, this is what the KYP archives that were published relatively recently tell us, but this also emerges from the autobiographies of Turkish generals. NATO forces do not fight each other. The Republic of Cyprus was the theater of operations and they fought there - no matter how much Greece denied this until recently - but the war was tragically unbalanced due to the non-implementation of the plans. This was a conscious political choice.
Wouldn't there be a split in NATO if Greece were to intervene militarily during the ceasefire?
Of course there would be a split, and that's what Kissinger feared. But based on the reasoning I explained to you above, things wouldn't have to come to that. All that was needed was a credible threat that Greece was determined and not miserable.
You said earlier that Karamanlis and Averoff functioned more as NATO leaders in service of Turkey's primacy of interests than as Greek leaders in service of Greek interests. That sounds like a heavy accusation...
It is not a value judgment. I have nothing personal or ideological against these two great leaders of the Greek bourgeoisie. My judgment is descriptive and results from Pentagon documents as well as NATO documents. From the end of the Civil War onwards, Greece and Turkey entered the NATO constellation with Greece being judged as geostrategically inferior to Turkey. They simultaneously became members of NATO after their participation in the Korean War, with Greece always in a subordinate position. The US armed Turkey based on the rationale of delaying a possible Soviet advance through the Caucasus and/or the Straits towards the oil of the Middle East and the Strait of Suez. Without the US and NATO, Turkey would be nothing today.
But what is happening with Greece?
Greece, our Western masters judged, did not have such capabilities. But it was in great internal danger due to the influence of communism. Thus, an internal regime of repression and security had to be strengthened. Any Greek leadership, in order to govern, had to accept the primacy of Turkey's interests within NATO. This is what the Karamanlis-Averoffs did. This is how I read our history. It is very difficult, if not impossible, for any other reading to be able to compete with the wealth of primary historical sources on which I base my arguments.
Σχόλια