Γράφει ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΟΥΒΑΡΔΑΣ
Δρ Διεθνών Σχέσεων
Η επανεκκίνηση των διπλωματικών διεργασιών στο Κυπριακό συνδέεται με τις εξελίξεις στο διεθνές και περιφερειακό στερέωμα. Αφορά την απόπειρα των ΗΠΑ να διατηρήσουν τη διεθνή πρωτοκαθεδρία τους. Σχετίζεται με τη διεθνοπολιτική σημασία της Κύπρου. Ευνοείται από την αλλαγή των ισορροπιών στην ευρύτερη περιοχή. Σε αυτή τη βάση, εμφανίζονται σχέδια για μία νέα πενταμερή σύνοδο⎯ΟΗΕ, ελληνοκύπριοι (ΕΚ), Τουρκοκύπριοι (ΤΚ), Ελλάδα, Τουρκία, ΗΒ. ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΕΔΩ
Πρωτίστως, η διεθνοπολιτική σημασία της Κύπρου αφορά τη στρατηγική της θέση. Το νησί ελέγχει τις ροές εμπορίου/ενέργειας, ανθρώπων και στοιχείων της στρατιωτικής ισχύος στο σταυροδρόμι της Αφρικής, της Ευρώπης και της Ασίας, λειτουργώντας ως μαγνήτης στρατιωτικών βάσεων και κεφαλαίων. Η εγγύτητα του στη θαλάσσια οδό Αιγαίο-Σουέζ, στο Λεβάντε και στην Ανατολία, το καθιστά μεταφορικό κόμβο και σημείο εφοδιασμού, εφόρμησης και ελέγχου στους άξονες δυτική Ασία-Ευρώπη και Μαύρη Θάλασσα-Ερυθρά Θάλασσα. Ακόλουθα, οι ισορροπίες στη στρατιωτική ισχύ και στην επιρροή στις εφοδιαστικές αλυσίδες επηρεάζονται από το συσχετισμό στο νησί.
Επίσης, η Κύπρος έχει ενεργειακή αξία. Η εύρεση φυσικού αερίου στην Αν. Μεσόγειο ανέδειξε τη σημασία της ως παραγωγό-διαμετακομιστή. Τα ευρήματα στην ΑΟΖ της Κυπριακής δημοκρατίας (ΚΔ) και η αναφορά της νήσου σε σχέδια αγωγών ή στην εξαγωγή LNG την καθιστούν κρίκο στη «σύνδεση» της ΕΕ με τη λεκάνη της Λεβαντίνης. Η διάρρηξη της ενεργειακής σχέσης Ρωσίας-ΕΕ τονίζει ως ενδεχόμενες πηγές και οδούς τροφοδοσίας της Ένωσης το κοίτασμα της Αφροδίτης και τους αγωγούς EastMed (Ισραήλ-ΚΔ-Ελλάδα) ή Ισραήλ-Τουρκία, ή/και τους τερματικούς σταθμούς LNG της Αιγύπτου. Αντίστοιχα, η εμπλοκή της Κύπρου σε σχέδια καλωδίων για την ηλεκτρική σύνδεση της ΕΕ με τη δυτική Ασία και την Αφρική «υπόσχεται» να αυξήσει το επίπεδο ενεργειακής ασφάλειας του Ισραήλ. Μπορεί όμως να αξιοποιηθεί αργότερα και αντίστροφα, για την εισαγωγή ηλεκτρισμού στην ΕΕ. Συνεπώς, οι εξελίξεις στο νησί επιδρούν στις ενεργειακές ισορροπίες.
Ακόλουθα, η Κύπρος απασχολεί σταθερά τις μεγάλες δυνάμεις. Οι ΗΠΑ τη θεωρούν κρίκο στην επικοινωνία του ΝΑΤΟ με τις βάσεις τους στη δυτική Ασία και με τη στρατιωτική ισχύ του Ισραήλ, της Τουρκίας και της Σαουδικής Αραβίας (ΒΣΑ), δια της οποίας ελέγχουν οδούς εμπορίου και τις ενεργειακές συναλλαγές από την Ευρώπη ως την Ινδία. Η Ρωσία τη βλέπει ως σταθμό του στόλου της, ενώ αγωνία για προσβάσεις σε οδούς εφοδιασμού της Μεσογείου. Η Κίνα την αξιοποιεί ως κενό στην αρχιτεκτονική των ΗΠΑ, που «δίνει» οξυγόνο στο «δρόμο του μεταξιού» (BRI) και στην ολοκλήρωση της Ευρασίας υπό την ηγεσία της. Έτσι, οι τρεις τους ερίζουν για επιρροή στο νησί.
Παράλληλα, η κατάσταση στην Κύπρο επιδρά άμεσα στη διεθνή θέση και σε κρίσιμα συμφέροντα περιφερειακών δρώντων. Επηρεάζει την επιρροή του ΗΒ και της ΕΕ (γαλλογερμανικός άξονας) στο Σουέζ και στις κρίσιμες γραμμές εφοδιασμού του Λεβάντε. Αφορά το στρατηγικό βάθος και τη διατήρηση γραμμών επικοινωνίας του Ισραήλ με τη Δύση. Ορίζει το βαθμό επιρροής της Ελλάδας στην Αν. Μεσόγειο, όντας και σε άμεση συσχέτιση με την κυριαρχία της στο Αιγαίο. Σχετίζεται με την ικανότητα της Τουρκίας να προβάλλει ισχύ στην οδό Αιγαίο-Σουέζ και να ασκεί επιρροή στο Λεβάντε. Συνδέεται με το βαθμό ελέγχου και κυριαρχίας της Αιγύπτου σε Σουέζ και Σινά και με την απρόσκοπτη ανάπτυξη της ναυτικής ισχύος της. Έχει αντίκτυπο στην πολιτική επιρροή και στην στρατιωτική ισχύ της Χεσμπολά στο Λίβανο, άρα του Ιράν στη Μεσόγειο, αλλά και σε ισορροπίες σχετικές με τη σταθερότητα στη Συρία και το status quo στα Παλαιστινιακά εδάφη. Είναι σημαντική για τη σταθερή εμπορική σύνδεση της Ινδίας, του Πακιστάν και των χωρών του Κόλπου με την ΕΕ. Ως εκ τούτων, διατηρεί την προσοχή των παραπάνω δρώντων.
Ωστόσο, η πρόσφατη κινητικότητα στο Κυπριακό κυρίως σχετίζεται με την απόπειρα των ΗΠΑ να θωρακίσουν τη διεθνή πρωτοκαθεδρία τους. Οι ΗΠΑ βιάζονται να διευρύνουν την επιρροή τους σε οδούς εμπορίου/ενέργειας στο κέντρο της Άφρο-Ευρασίας και να απαλείψουν τα κενά στην αρχιτεκτονική ασφαλείας τους στην Αν. Μεσόγειο, θέλοντας να κάμψουν την άνοδο της Κίνας και τη συσπείρωση ανερχόμενων δυνάμεων γύρω από το τρίγωνο Κίνα-Ρωσία-Ιράν. Έτσι, δένουν το νησί πιο σφιχτά με τον ανταγωνισμό τους με άλλες μεγάλες, αλλά και περιφερειακές δυνάμεις.
Συγκεκριμένα, οι ΗΠΑ ζητούν την πλήρη εγκόλπωση της Κύπρου στην αρχιτεκτονική ασφαλείας τους (π.χ. ΝΑΤΟ). Μία συνθήκη που θα «πιέσει» περεταίρω την ήδη ασθμαίνουσα παρουσία των Ιράν, Ρωσία στο Λεβάντε και θα αυξήσει τον έλεγχο των ΗΠΑ σε αυτή της Κίνας. Προϊόν της θα είναι η ώθηση της εμπορικής και ενεργειακής σύνδεσης των χωρών του Κόλπου και της Ινδίας με την ΕE μέσω του Ισραήλ (IMEC), και η παράλληλη εμπόδιση της εμπορικής σύνδεσης των Ρωσία, Ιράν με τη Μεσόγειο, η επιβολή ορών λειτουργείας στη BRI. Ακόλουθα, η πολιτική των ΗΠΑ στην Κύπρο συνδέεται με την προσπάθεια τους να αποκλείσουν τη Ρωσία στην Ασιατική ενδοχώρα, να ελέγξουν το εμπόριο/εφοδιασμό της Κίνας, να ξηλώσουν την περιφερειακή επιρροή του Ιράν.
Αναμενόμενα, οι νέες διεργασίες πυροδοτήθηκαν με την πρώτη ουσιώδη αλλαγή στις ισορροπίες στην περιοχή. Η Ουκρανική κρίση αδυνάτισε σημαντικά τα ερείσματα της Ρωσίας στην Κύπρο. Η αλλαγή του καθεστώτος στη Συρία και η ακόλουθη αποδυνάμωση της Χεσμπολά στο Λίβανο είχαν συνέπεια μία σημαντική υποχώρηση της επιρροής της Ρωσίας, του Ιράν, ως ένα βαθμό της Κίνας στο Λεβάντε. Η θέση των ΗΠΑ ευνοήθηκε από τη σταδιακή αναθέρμανση των σχέσεων τους με την Τουρκία και τη μεγάλη στροφή της ΚΔ προς την ατζέντα τους. Σε αυτό το φόντο, το Φθινόπωρο του 2025 εμφανίστηκαν κινήσεις Αμερικανών αξιωματούχων που προϊδέαζαν για έναν νέο γύρο απόπειρας διευθετήσεων στην Αν. Μεσόγειο.
Σήμερα, η αποτυχία της επίθεσης των ΗΠΑ στο Ιράν κάνει πιο επείγον το σχέδιο τους. Ο έλεγχος του Ορμούζ και οι στρατιωτικές ικανότητες της Τεχεράνης και των εταίρων της σε Λεβάντε, Ερυθρά Θάλασσα, Μεσοποταμία καθιστούν πιο αναγκαία την εξισορρόπηση τους στη Μεσόγειο. Οι ΗΠΑ χρειάζονται ανανέωση στις συμμαχίες τους, καθώς οι βάσεις και η ηγετική θέση τους στην περιοχή λογίζονται πλέον από τους εταίρους τους, όχι στοιχεία ασφάλειας, αλλά ανασφάλειας. Οι αντιθέσεις στις συμμαχίες των ΗΠΑ δημιουργούν τον αναγκαίο χώρο, ώστε Ρωσία, Κίνα, Ιράν μπορούν να παρέμβουν ξανά με αξιώσεις στις εξελίξεις. Ως συνέπεια, οι ισορροπίες και τα ζητούμενα των δρώντων μεταβάλλονται.
Το Ιράν αξιώνει ρόλο περιφερειακού πρωταγωνιστή. «Πατά» στην αδυναμία των ΗΠΑ, Ισραήλ να «ανοίξουν» το Ορμούζ και να προστατέψουν ζωτικές υποδομές συμμάχων τους από δρώνους και πυραύλους του ίδιου και των εταίρων του, ζητώντας να αναγνωριστεί ως ο σημαίνον παράγοντας για την ασφάλεια όλων στη δυτική Ασία. Κατ’ επέκταση απαιτεί να λαμβάνονται υπόψιν οι θέσεις του σχετικά με την ασφάλεια ή τις ροές εμπορίου/ενέργειας και στην Αν. Μεσόγειο.
Επίσης, το ρήγμα στον Κόλπο βαθαίνει. ΒΣΑ, Ομάν, Κατάρ είναι δεκτικοί σε συνεννοήσεις με το Ιράν για την αποφυγή ενός γενικευμένου πολέμου. ΗΑΕ, Κουβέιτ, Μπαχρέιν διευρύνουν δεσμούς με το Ισραήλ και πιέζουν τις ΗΠΑ για πιο έντονη δράση κατά του Ιράν, όντας πιο ευάλωτοι στην ισχυροποίηση του. Οι ιεραρχήσεις και οι πολιτικές τους διαφοροποιούνται.
Αντίστοιχα, μία συνεννόηση με το Ιράν ζητούν Αίγυπτος και Τουρκία. Από κοινού με το ΒΣΑ και το Κατάρ δρουν για μια νέα περιφερειακή αρχιτεκτονική στη δυτική Ασία. Αυτή θέλουν να έχει πυρήνα
τη συνεργασία Σουνιτικών χωρών, να στηρίζεται από τις ΗΠΑ και να είναι ανεκτή από το Ιράν. Τα ζητούμενα τους είναι: 1) Η μείωση της επιρροής των ΗΠΑ και της ισχύος του Ισραήλ, αλλά και η διάσωση τους ως αντίβαρα στη δράση εχθρών. 2) Η ενσωμάτωση, αλλά και η εξισορρόπηση ή η αποτροπή του Ιράν από ηγεμονικές βλέψεις. Στο πλάνο αυτό, το εμπόριο/ενέργεια θα ρέει στην Ευρώπη μέσω Λεβάντε, Μεσοποταμίας και Ανατολίας, αλλά και μέσω διαβουλεύσεων με το Ιράν. Μια πιο αυτόνομη και εσωτερικά τροφοδοτούμενη ολοκλήρωση της περιοχής είναι ο στόχος τους.
Πρόσθετα, το Πακιστάν προωθείται ως ο εγγυητής της ασφάλειας των δρώντων στο εγχείρημα. Είναι παράγοντας αμοιβαία αποδεκτός από ΗΠΑ και Ιράν. Λειτουργεί ως «συγκολλητής» των Σουνιτικών χωρών, χάριν στη στρατιωτική του ισχύ και τα πυρηνικά του όπλα. Προσφέρει βάθος στην ολοκλήρωση της δυτικής Ασίας, ενσωματώνοντας σε αυτή χερσαίες οδούς της Κεντρικής Ασίας και της BRI. Έτσι, ανάγεται σε μορφοποιητή ενός νέου πολύ φιλόδοξου Σουνιτικό άξονα.
Ακόλουθα, ο IMEC υποχωρεί. Η ζωτική εξάρτηση της Ινδίας από το Ορμούζ μειώνει τη δυναμική της σχέσης της με το Ισραήλ και την ωθεί σε συνεννοήσεις με το Ιράν. Η εχθρότητα με το Πακιστάν και η σχέσης της με το Ισραήλ φθίνουν την επιρροή της στο Σουνιτικό άξονα. Προτεραιότητα σε αυτές τις συνθήκες έχει την όσο πιο σταθερή ενεργειακή της τροφοδοσία.
Παράλληλα, οι ΗΠΑ στρέφονται στο Σουνιτικό άξονα. Θέλουν τη χρήση του για την εξισορρόπηση και εξαγορά του Ιράν, ερευνώντας το «άνοιγμα» του Ορμούζ δίχως μια απρόβλεπτη και δύσκολη κλιμάκωση μαζί του, όταν είναι ελλειμματικές σε βλήματα ακριβείας και αναχαίτησης και ο πνιγμός της διεθνούς οικονομίας λόγω «Ορμούζ» γίνεται μη διαχειρίσιμος μέρα με τη μέρα. Διατηρούν όμως την πολεμική επιλογή, αν το Ιράν επιμείνει στην πολιτική και οικονομική κεφαλαιοποίηση των αποτελεσμάτων του πολέμου. Ακόλουθα, η διευκόλυνση μίας συμφωνίας ή μία μεγαλύτερη πολεμική κινητοποίηση κατά του Ιράν, αν η πρώτη αποτύχει, είναι η μία προτεραιότητα των ΗΠΑ.
Η άλλη αφορά την υπονόμευση της Κίνας και της Ρωσίας. Οι ΗΠΑ χρειάζονται το Σουνιτικό άξονα για την υλοποίηση κάποιας εκδοχής του IMEC, την άσκηση επιρροής σε εναλλακτικές οδούς [MC (Τουρκία-Κεντρική Ασία), σιδηροδρομική σύνδεση ΒΣΑ-Τουρκίας, NDR (Τουρκία-Ιράκ-Περσικός Κόλπος)] και ίσως σε νέους αγωγούς που θα παρακάμπτουν το Ορμούζ (Συρία/Ιράκ -Ευρώπη/ Μεσόγειος), αλλά και για τη θωράκιση του «πετροδολαρίου» και την άσκηση επιρροής στις τιμές (υπονόμευση ΟΠΕΚ+). Πρόσθετα, δίνουν κεντρικό Νατοϊκό ρόλο στην ισορρόπηση της Ρωσίας στην Ουκρανία και ευρύτερα σε Ευρώπη και κεντρική Ασία, στην Τουρκία. Έτσι, η επένδυση τους στο Σουνιτικό άξονα φαίνεται να έχει σημαντικό βάθος.
Αντίθετα, ΕΕ και ΗΒ, θέλουν την όξυνση του πολέμου στην Ουκρανία, ενώ το Ισραήλ στη δυτική Ασία. Οι πρώτοι ιεραρχούν την ήττα της Ρωσίας, και το δεύτερο του Ιράν. Και οι δύο θέλουν πιο οξεία και άμεση εμπλοκή των ΗΠΑ, όντας ανεπαρκείς να αναμετρηθούν μόνοι. Μία συνθήκη που καθιστά πιο αναγκαία τη λειτουργική σχέση με την Τουρκία, καθώς ΗΒ, ΕΕ «καίγονται» για τη μη διεύρυνση της Ρωσικής επιρροής σε ζώνες εφοδιασμού της Μαύρης Θάλασσας και της Βαλτικής, ενώ το Ισραήλ επείγεται για την επέκταση του στο Λεβάντε. Συνεπώς, οι δυνάμεις αυτές έχουν ως προτεραιότητα πολεμικά μέτωπα εκτός Μεσογείου, όντας πιο εξαρτημένες από τρίτους.
Επιπλέον, η Ελλάδα εμμένει στη στήριξη των ΗΠΑ. Συνεχίζει την απόπειρα αποφυγής τριβών με την Τουρκία, ως μέσο διαχείρισης των αξιώσεων αυτής σε Αιγαίο, Αν. Μεσόγειο. Επιμένει στη στήριξη του Ισραήλ και της Ουκρανίας για την κατοχύρωση ερεισμάτων σε Μαύρη Θάλασσα και δυτική Ασία. Κινείται στα όρια που επιτρέπουν οι διπλωματικές πρωτοβουλίες των ΗΠΑ, για τον περιορισμό της στοχοποίησης της από τη Ρωσία και το Ιράν. Όμως, η εξέλιξη των πολέμων, η αναβάθμιση της Τουρκίας και η πολεμική συμπεριφορά των ΗΠΑ περιορίζουν τις δυνατότητες της.
Τέλος, η ΚΔ συνεχίζει τη Δυτική της στροφή. Εντείνει τη συνεργασία με το Ισραήλ. Συσφίγγει τους δεσμούς της με τις Μοναρχίες του Κόλπου και την Αίγυπτο. Ενσωματώνεται οργανικά στα σχέδια των ΗΠΑ και έπειτα της ΕΕ. Επενδύει στην όξυνση των αντιθέσεων της Τουρκίας με αυτούς τους δρώντες, προσδοκώντας στήριξη απέναντι στις αξιώσεις της. Παραμένει στην επιδίωξη επίλυσης του Κυπριακού στη βάση διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας (ΔΔΟ), με πολιτική, όχι κυριαρχική, ισότητα. Ως αποτέλεσμα, τα συμφέροντα της συνδέονται πιο στενά με δυνάμεις που δε μπόρεσαν να νικήσουν το Ιράν και οι οποίες εξαρτώνται όλο και περισσότερο από την Τουρκία.
Σε αυτή τη βάση, οι δρώντες διαμορφώνουν την Κυπριακή πολιτική τους. Το Ιράν αναμένεται να θέλει μείωση της στρατιωτικής ισχύος της Δύσης στο νησί και λόγο στα οικονομικά project, στο βαθμό που ο πόλεμος με Ισραήλ και ΗΠΑ συνεχίζεται και μεταφέρεται στο Λεβάντε. Η Τουρκία αξιοποιεί την αναβάθμιση της αξιώνοντας τη λύση του Κυπριακού στη βάση των δύο κρατών ή της κυριαρχικής ισότητας, και τη διέλευση των οδών εμπορίου/ενέργειας από την Ανατολία. ΒΣΑ, Ομάν, Κατάρ, Αίγυπτος, Πακιστάν μάλλον θα «τοποθετηθούν» στη βάση της «αλληλεγγύης» με εταίρους τους στο Σουνιτικό άξονα. Οι ΗΠΑ λαμβάνουν υπόψιν την αναγκαιότητα αυτού για την επίτευξη διευθετήσεων και την ισορρόπηση εχθρών. Ισραήλ, ΗΒ, ΕΕ έχουν ανάγκη τη λειτουργική σχέση με την Τουρκία. Ινδία, ΗΑΕ, Κουβέιτ, Μπαχρέιν έχουν άλλες αγωνίες. Οι ιεραρχήσεις της Αθήνας ωθούν συμβιβαστικές τάσεις προς την Τουρκία. Κίνα και Ρωσία έχουν συμφέρον να στηρίξουν το Ιράν στην απόπειρα περιορισμού της στρατιωτικής ισχύος της Δύσης. Η ΚΔ στηρίζεται σε δυνάμεις που «πιέζονται» και εξαρτώνται περισσότερο από την Τουρκία. Οι οποίες διεργασίες εξελιχθούν λοιπόν στο Κυπριακό, θα είναι παράγωγο του παραπάνω κάδρου.
Έτσι, το νέο «μεγάλο παιχνίδι» στην Αν. Μεσόγειο προμηνύει αρνητικές εξελίξεις για την Κύπρο. Η απότομη όξυνση των αντιθέσεων και η κλιμάκωση της έντασης είναι σενάριο που δε μπορεί να αποκλειστεί, στο βαθμό που ο πόλεμος στη δυτική Ασία δεν τελειώνει, αλλά έρχεται ξανά προς το Λεβάντε, με το Ιράν όμως να έχει την κυριαρχία στην κλιμάκωση αυτή τη φορά. Από την άλλη μία οριστική διχοτόμηση και η ενίσχυση των Τουρκικών θέσεων θα είναι το αποτέλεσμα της όποιας διευθέτησης στο υπάρχον κάδρο. Άλλωστε το πλαίσιο των συνομιλιών κυμαίνεται από μία ΔΔΟ με πολιτική έως κυριαρχική ισότητα (ή συνομοσπονδία). Δηλαδή, αφορά ένα κολοβό κράτος-συνεταιρισμό που θα παγιώνει τα τετελεσμένα της εισβολής και κατοχής, ελεγχόμενο πιο στενά από τη Δύση στην πρώτη περίπτωση, και με ισχυρότερο τον Τουρκικό ρόλο στη δεύτερη ή σε περίπτωση βελούδινου διαζυγίου. Οι λαοί της Κύπρου οφείλουν να επαγρυπνούν.
Σχόλια