# Ένα “κουμπί” κάθε φορά: Η μέθοδος με την οποία η Τουρκία χτίζει πραγματικότητα στο Αιγαίο#

Konstantinos Alexakis

Με δύο προεδρικές αποφάσεις της 15ης Αυγούστου, οι οποίες δημοσιεύθηκαν την επομένη στην τουρκική Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, η Άγκυρα ανακήρυξε δύο «εθνικά θαλάσσια πάρκα» — ένα απέναντι από το Καστελλόριζο, έκτασης περίπου 21.700 τετραγωνικών χιλιομέτρων, και ένα μικρότερο στο Βόρειο Αιγαίο. Η ελληνική θέση διατυπώθηκε αμέσως και με νομική πληρότητα: κατά το μέρος που οι περιοχές εκτείνονται πέραν της τουρκικής δικαιοδοσίας, η πράξη δεν παράγει έννομο αποτέλεσμα ούτε δημιουργεί τετελεσμένα. Και όμως το ζήτημα εξακολουθεί να απασχολεί. Αυτό συμβαίνει επειδή απαντήθηκε το ερώτημα «τι πετυχαίνει αυτή η κίνηση». Το ερώτημα που έχει σημασία είναι άλλο: τμήμα ποιας στρατηγικής είναι. Και για να απαντηθεί χρειάζεται να τεθούν κάτω τρία πράγματα με τη σειρά — ο σκοπός, οι τρόποι, τα μέσα.

Αντικείμενο της παρούσας ανάλυσης δεν είναι η αποτίμηση της ελληνικής αντίδρασης ούτε η εισήγηση συγκεκριμένων επιλογών πολιτικής. Είναι η ανασύνθεση της στρατηγικής λογικής που συνδέει τις επιμέρους τουρκικές κινήσεις, με βάση το αναλυτικό σχήμα σκοπός–τρόποι–μέσα που χρησιμοποιούνται κατά κόρον στη στρατηγική σχεδίαση. Το διεθνές δίκαιο προσδιορίζει τι ισχύει, η στρατηγική ανάλυση εξετάζει τι επιδιώκει ο ανταγωνιστής να μεταβάλει, με ποιον τρόπο και σε ποιο βάθος χρόνου. Αυτό απαιτεί μεθοδολογία και όχι αποσπασματική ερμηνεία κάθε επεισοδίου.

Ο σκοπός

Η Τουρκία δεν χρειάζεται να προσφύγει σε πόλεμο για να προωθήσει αυτή την επιδίωξη και, όπως δείχνει η έως τώρα πρακτική της, κατά κανόνα προτιμά μέσα χαμηλότερου κόστους και κινδύνου. Ούτε χρειάζεται να πείσει τη διεθνή κοινότητα ότι το Αιγαίο είναι τουρκικό· ένας τέτοιος στόχος θα ήταν απαγορευτικά υψηλός. Η επιδίωξη είναι πιο φθηνή και πολύ πιο ανθεκτική: Να πάψει το καθεστώς αυτών των θαλασσών να αντιμετωπίζεται ως ρυθμισμένο από το διεθνές δίκαιο και να καθιερωθεί ως ανοιχτή διαφορά που θέλει αμοιβαίο συμβιβασμό — ώστε κάθε μελλοντική διαπραγμάτευση να ξεκινά από τη μέση και όχι από τους κανόνες.

Εκεί βρίσκεται το διακύβευμα. Η Άγκυρα δεν έχει επικυρώσει τη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας και οικοδομεί τις αξιώσεις της και μέσα από μονομερείς πράξεις, παρότι αυτές δεν τους προσδίδουν αφ’ εαυτών διεθνώς αναγνωρισμένη νομική βάση. Δεν απορρίπτει απλώς τους κανόνες: αμφισβητεί ρητά συγκεκριμένες πτυχές τους — κυρίως την επήρεια των ελληνικών νησιών — και παράλληλα επιχειρεί να μεταφέρει το βάρος από τη νομική ισχύ στην πολιτική διαπραγμάτευση. Έτσι οι κανόνες δεν εξαφανίζονται αλλά επιδιώκεται όπως περιορίζεται σταδιακά η δυνατότητά τους να καθορίζουν μόνοι τους την πράξη.

Επιτυχία, με αυτούς τους όρους, σημαίνει τρία κλιμακωτά αποτελέσματα: στο ελάχιστο, να θεωρείται δεδομένο από όλους ότι «υπάρχει διαφορά»· στο μεσαίο, κάθε συζήτηση να ξεκινά από τη λογική της δίκαιης κατανομής και όχι της εφαρμογής του δικαίου και στο μέγιστο, η τουρκική αξίωση δικαιοδοσίας να αποκτήσει διεθνή πολιτική ορατότητα και χαρακτηριστικά παγιωμένης πραγματικότητας μέσα από συσσωρευμένη πρακτική. Καμία εκδοχή δεν προϋποθέτει σύγκρουση. Και οι τρεις προϋποθέτουν χρόνο.

Η στόχευση, δηλαδή, δεν είναι κατ' ανάγκην η πειθώ αλλά ο περιορισμός των διαθέσιμων επιλογών. Ο Διοικητής της Στρατηγικής Διοίκησης των Ηνωμένων Πολιτειών περιέγραψε πρόσφατα τις σύγχρονες δυνατότητες στο πληροφοριακό περιβάλλον ακριβώς έτσι: σχεδιασμένες να επηρεάζουν αντιλήψεις και αποφάσεις ώστε να περιορίζουν τον πολιτικό χώρο επιλογών. Η μεταφορά στη Νοτιοανατολική Μεσόγειο είναι δική μου προέκταση — αποδίδει όμως με ακρίβεια το ζητούμενο: δεν χρειάζεται οι τρίτοι να πειστούν ότι η Άγκυρα έχει δίκιο· αρκεί να έχουν στενέψει οι επιλογές τους όταν έρθει η στιγμή.

Πώς μπορεί να ονομαστεί αυτό; Σε μια χρήσιμη αναλυτική διάκριση, ο πολιτικός πόλεμος (political warfare) περιγράφει το ανώτερο επίπεδο: την επιδίωξη πολιτικού αποτελέσματος με συνδυασμό των εργαλείων του κράτους. Ο μη συμβατικός πόλεμος (irregular warfare) περιγράφει τη μέθοδο: την αξιοποίηση επιρροής, αφηγημάτων, αμφισημίας, εξαναγκασμού και επιλεκτικής χρήσης ισχύος για τη σταδιακή μεταβολή της πολιτικής πραγματικότητας. Οι δύο έννοιες δεν αντιτίθενται — η δεύτερη υπηρετεί την πρώτη. Με αυτούς τους όρους, η Τουρκία ασκεί πολιτικό πόλεμο στη Νοτιοανατολική Μεσόγειο με μια στρατηγική irregular by design: διαφορετικές γραμμές ενεργείας, αξιοποίηση της αμφισημίας, σωρευτικά πολιτικά αποτελέσματα κάτω από το κατώφλι της ένοπλης σύγκρουσης. Αυτό δε σημαίνει ότι αποκλείεται η χρήση των όπλων. Σημαίνει ότι η σκληρή ισχύς εντάσσεται σε ευρύτερη πολιτική στρατηγική και χρησιμοποιείται επιλεκτικά, όταν και όπου την εξυπηρετεί.

Οι τρόποι

Τέσσερις, και επαναλαμβάνονται.

Πρώτος, η κανονικοποίηση μέσω σώρευσης: καμία πράξη δεν μεταβάλλει από μόνη της το νομικό καθεστώς. Πολλές πράξεις όμως δημιουργούν αρχείο, ορατότητα και την εικόνα μιας διαρκώς ασκούμενης δικαιοδοσίας — χάρτες, διατάγματα, πίνακες συντεταγμένων, καταχωρίσεις σε διεθνείς πλατφόρμες. Στη βιβλιογραφία του Δικαίου της Θάλασσας, η σταδιακή επέκταση της ρυθμιστικής εξουσίας ενός παράκτιου κράτους πέρα από τα αναγνωρισμένα όριά του περιγράφεται ως creeping jurisdiction· οι επαναλαμβανόμενες μονομερείς πράξεις μπορούν να διαβαστούν μέσα από αυτήν ακριβώς τη λογική.

Δεύτερος, η εξοικείωση: κάθε βήμα σχεδιάζεται ώστε να κάνει το επόμενο να μοιάζει λιγότερο ασυνήθιστο. Δεν επιδιώκεται η έκπληξη — το αντίθετο.

Τρίτος, η αμφισημία: Κάθε ενέργεια επιδέχεται αθώα εξήγηση: προστασία της βιοποικιλότητας, ασφάλεια ναυσιπλοΐας, εσωτερική νομοθεσία. Διατηρείται ένα ρυθμιζόμενο διάστημα ανάμεσα στον δράστη και την πράξη, ώστε να μην υπάρχει ταυτοποιήσιμη στιγμή επίθεσης.

Τέταρτος, η λειτουργία κάτω από το κατώφλι: κάθε επιμέρους κίνηση είναι αρκετά μικρή ώστε η αντίδραση σε αυτήν να φαίνεται δυσανάλογη. Έτσι ο ανταγωνισμός μετακινείται εκεί όπου η αποτροπή δεν ενεργοποιείται. Τα ίδια τα πάρκα το δείχνουν. Η Άγκυρα θα μπορούσε να επιλέξει ευθύτερες και κλιμακωτικές πράξεις — ανακήρυξη Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης, δημοσίευση μονομερών ορίων — που όμως θα προκαλούσαν αντίδραση ανάλογη προς τη βαρύτητα της αξίωσης. Επέλεξε εσωτερική περιβαλλοντική νομοθεσία, μέσω της οποίας επιχειρεί να εμφανίσει διοικητική πρακτική, αρμοδιότητα ελέγχου και μηχανισμό διαχείρισης, χωρίς να διατυπώνει ευθέως μείζονα νέα αξίωση που θα απαιτούσε απάντηση στο επίπεδο της κυριαρχίας. Δεν πρόκειται για μισή κίνηση επειδή έλειπε η τόλμη για ολόκληρη, πρόκειται για επιλογή που ελαχιστοποιεί το κόστος και μεγιστοποιεί τη διάρκεια — και διεθνείς αναλύσεις τη διάβασαν ακριβώς έτσι, ως περιορισμένη κλιμάκωση εκ σχεδιασμού.

Τις τέσσερις αυτές μεθόδους τροφοδοτεί ένας από τους βασικούς μηχανισμούς ανθεκτικότητας της τουρκικής στρατηγικής: η εσωτερική εξαργύρωση. Κάθε εξωτερική πρωτοβουλία μετατρέπεται σε εσωτερικό πολιτικό κεφάλαιο, και κάθε εσωτερική πίεση αντισταθμίζεται με νέα εξωτερική πρωτοβουλία. Γι' αυτό μια πράξη χωρίς έννομο αποτέλεσμα αξίζει να γίνει. Και γι' αυτό θα επαναληφθεί.

Τα μέσα

Δεν χρησιμοποιούνται αυτοτελώς, και εκεί βρίσκεται η διαφορά από μια απλώς δραστήρια εξωτερική πολιτική. Τα πληροφοριακά εργαλεία κανονικοποιούν την αξίωση, τα διπλωματικά και νομικά τη μεταφέρουν σε θεσμικά αρχεία, η δε στρατιωτική ισχύς προσδίδει αξιοπιστία στην πίεση και τα οικονομικά και ενεργειακά δημιουργούν πεδία συναλλαγής και εξάρτησης.

Στο πληροφοριακό ανήκει η «Γαλάζια Πατρίδα» — όχι ως ρητορικό συμπλήρωμα, αλλά ως το ενοποιητικό αφήγημα από το οποίο αντλούν νόημα όλα τα υπόλοιπα εργαλεία. Ο χάρτης των 462.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων έχει ενσωματωθεί σε σχολικά εγχειρίδια, τηλεοπτικές παραγωγές και ψηφιακές καμπάνιες. Η Διεύθυνση Επικοινωνίας της Προεδρίας συστάθηκε το 2018 και υπάγεται απευθείας στην Προεδρία, δύο χρόνια αργότερα απέκτησε εσωτερικό τμήμα με ρητή αποστολή τη στρατηγική επικοινωνία σε συνθήκες κρίσης και την αντιμετώπιση επιχειρήσεων διαμόρφωσης αντίληψης. Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία απασχολούσε πάνω από 1.600 εργαζομένους, με προϋπολογισμό σχεδόν δεκαεξαπλάσιο εκείνου του 2019. Η κλίμακα δεν αφήνει περιθώρια αμφιβολίας για τη στρατηγική πρόθεση.

Στο διπλωματικό και νομικό ανήκουν το μνημόνιο με τη Λιβύη του 2019, οι επιστολές στον ΟΗΕ, ο θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός που παρουσιάστηκε τον Απρίλιο του 2025 και γνωστοποιήθηκε στη Διακυβερνητική Ωκεανογραφική Επιτροπή της UNESCO τον Ιούνιο, και τα πάρκα του Αυγούστου. Στο στρατιωτικό ανήκουν οι υπερπτήσεις, οι μεγάλες ασκήσεις, οι παρενοχλήσεις σκαφών και το casus belli που παραμένει σε ισχύ. Η στρατιωτική ισχύς δε χρειάζεται να χρησιμοποιηθεί για να καταγάγει νίκη, αρκεί να καθιστά πιο πιστευτά τα υπόλοιπα εργαλεία πίεσης. Στο οικονομικό και ενεργειακό πεδίο ανήκουν οι αγωγοί, η ταύτιση με το διάδρομο Ασίας–Ευρώπης, οι κινήσεις γύρω από τα υποθαλάσσια καλώδια και τις έρευνες υδρογονανθράκων.

Ιδιαίτερη θέση κατέχει το μεταναστευτικό, επειδή λειτουργεί διατομεακά: επιβαρύνει ταυτόχρονα την ασφάλεια και την οικονομία της χώρας-στόχου, δημιουργεί διπλωματική μόχλευση έναντι της Ευρώπης, τροφοδοτεί κοινωνικές αντιθέσεις και παράγει εικόνες αξιοποιήσιμες πληροφοριακά. Η στρατηγική του αξία βρίσκεται ακριβώς στη δυνατότητα ρύθμισης της πίεσης με υψηλό βαθμό άρνησης ευθύνης.

Ο ρυθμός

Τα πεδία είναι μονίμως ενεργά και αυτό που μεταβάλλεται είναι η ένταση και το σημείο εφαρμογής. Όταν ένα κουμπί προκαλεί κόστος ή έντονη αντίδραση, η πίεση μεταφέρεται σε άλλο, χωρίς να εγκαταλείπεται ο συνολικός σκοπός. Και η ακολουθία δεν είναι τυχαία. Τον Ιούλιο του 2025 δημοσιεύθηκε τουρκική προεδρική εγκύκλιος που συνέστησε Συμβούλιο Συντονισμού Θαλάσσιου Χωροταξικού Σχεδιασμού υπό την Προεδρία, με το υπουργείο Εξωτερικών να αναλαμβάνει τη γραμματειακή υποστήριξη και την παρακολούθηση της υλοποίησης. Λίγες ημέρες αργότερα, οι δύο επίμαχες περιοχές προστέθηκαν ως θαλάσσιες προστατευόμενες ζώνες στον ήδη καταχωρισμένο χάρτη. Έναν χρόνο μετά, έγιναν προεδρικά διατάγματα. Επόμενος πιθανός κρίκος είναι, σύμφωνα με δημοσιεύματα, η νομοθεσία περί θαλάσσιων ζωνών δικαιοδοσίας, που δεν αναμένεται πριν από τον Οκτώβριο. Στο ίδιο διάστημα εξελίσσεται και η διαμάχη για τις εργασίες πόντισης του ηλεκτρικού καλωδίου Ελλάδας–Κύπρου, τις οποίες η Άγκυρα συνδέει με αξιώσεις περί προηγούμενης τουρκικής συναίνεσης. Δηλαδή, υπάρχει θεσμοθετημένος και δημόσια τεκμηριωμένος μηχανισμός συντονισμού του θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού. Η ακολουθία των κινήσεων είναι τουλάχιστον συμβατή με μια ευρύτερη στρατηγική σώρευσης — και καμία δεν χρειάζεται να είναι αποφασιστική από μόνη της.

Η αλληλουχία αυτή, ωστόσο, δεν αναπτύσσεται σε κενό ούτε κάθε τουρκική κίνηση πρέπει να ερμηνεύεται ως ένδειξη ανεμπόδιστης προέλασης. Ορισμένες κινήσεις μπορεί να αποτελούν προσαρμογή σε ελληνικές πρωτοβουλίες που αυξάνουν το κόστος ή περιορίζουν άλλες τουρκικές επιλογές. Διαφορετικό είναι να κινείται ένας ανταγωνιστής επειδή διευρύνει ελεύθερα τον χώρο του και διαφορετικό επειδή πιέζεται να μεταφέρει την προσπάθειά του σε πεδίο χαμηλότερου κόστους. Η τουρκική αντίδραση, επομένως, δεν αποδεικνύει από μόνη της ελληνική αποτυχία· μπορεί να αποτελεί και ένδειξη ότι η ελληνική πολιτική παράγει αποτελέσματα. Άλλωστε και η ελληνική πλευρά κινείται με τη δική της σειρά πράξεων κατοχύρωσης — επέκταση στο Ιόνιο, συμφωνίες οριοθέτησης, θαλάσσιος χωροταξικός σχεδιασμός, θαλάσσια πάρκα — εντός του διεθνούς δικαίου. Το ζητούμενο δεν είναι, συνεπώς, ποια πλευρά ενεργεί, αλλά ποια πλευρά μετατρέπει αποτελεσματικότερα τις επιμέρους κινήσεις σε σωρευτικό πολιτικό αποτέλεσμα.

Δύο κοινά, ένα έγγραφο

Μια αντιπαράθεση ωστόσο αυτής της μορφής μπορεί να παραμένει τοπική ως προς τις ενδεχόμενες δυναμικές της στο πεδίο, οι επιδράσεις της μέσω πληροφορίας και αφηγημάτων αντιθέτως παγκοσμιοποιούνται σχεδόν ακαριαία. Ένα προεδρικό διάταγμα ταξιδεύει σε ώρες — και ταξιδεύει διαφορετικά προς κάθε κατεύθυνση. Ένας δημοσιογράφος στη Λατινική Αμερική, ένας βουλευτής σε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα, ένας υπάλληλος διεθνούς οργανισμού δεν βλέπει διεκδίκηση. Βλέπει προστατευόμενη περιοχή. Την ίδια ώρα, στο εσωτερικό της Τουρκίας, το ίδιο ακριβώς έγγραφο διαβάζεται ρητά ως βήμα εδραίωσης — τουρκικές αναλύσεις μιλούν για αρχιτεκτονική που χτίζεται βήμα βήμα, και υπογραμμίζουν ότι η θέση ενισχύθηκε χωρίς στρατιωτική κλιμάκωση.

Πού είναι τα τρωτά

Η μέθοδος δεν είναι αλάνθαστη. Στηρίζεται σε τρεις υποθέσεις: ότι ο χρόνος λειτουργεί υπέρ της Άγκυρας, παράλληλα οι τρίτοι δε θα επενδύσουν αρκετή προσοχή ώστε να διακρίνουν τη νομική πραγματικότητα από τη συσσωρευμένη εικόνα και ότι η αντίδραση της άλλης πλευράς θα παραμένει κατακερματισμένη ανά επεισόδιο. Εκεί ακριβώς βρίσκονται και οι ευπάθειές της. Αν μία από τις τρεις πάψει να ισχύει, η σώρευση δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε πολιτικό αποτέλεσμα.

Τι σημαίνει αυτό για τον αναγνώστη

Ότι το κρίσιμο μέγεθος δεν είναι το επεισόδιο αλλά η κατεύθυνση — και ότι κάθε επόμενη κίνηση διαβάζεται με τρία απλά ερωτήματα, χωρίς προνομιακή πληροφόρηση. Ποιο πεδίο ενεργοποιήθηκε αυτή τη φορά και ποιο έμεινε σιωπηλό. Σε ποιον απευθύνεται πραγματικά η κίνηση: στον νομικό ή στον τρίτο παρατηρητή. Και αν μπορεί να παρουσιαστεί στο εσωτερικό ως επιτυχία.

Το κριτήριο της εσωτερικής εξαργύρωσης είναι το πιο διαγνωστικό από τα τρία. Όσο μια κίνηση μπορεί να παρουσιαστεί στο εσωτερικό ως επιτυχία, υπάρχει ισχυρό κίνητρο επανάληψης — εκτός αν η αντίδραση της άλλης πλευράς μεταβάλει αισθητά το κόστος, την αξιοπιστία ή την πολιτική απόδοση της μεθόδου. Ο ανταγωνιστής δεν χρειάζεται να νικήσει αποφασιστικά σε κανένα επεισόδιο. Του αρκεί να μη χάνει για αρκετό καιρό, ώστε η σημερινή αμφισβήτηση να πάψει κάποτε να εκλαμβάνεται ως εξαίρεση και να γίνει αντιληπτή ως φυσιολογική στρατηγική κατάσταση. Η μάχη για τον χώρο μέσα στον οποίο θα ληφθούν οι αποφάσεις μιας μελλοντικής κρίσης δεν αρχίζει όταν ξεσπά η κρίση. Έχει ήδη αρχίσει.

Δεν παίζει σε επεισόδια. Παίζει στη συσσώρευσή τους.

Konstantinos Alexakis

Αντιστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Αλεξάκης

• Επίτιμος Διοικητής Διακλαδικής Διοίκησης Ειδικών Επιχειρήσεων (Hellenic JSOC)

• M.A. in Strategic Security Studies — National Defense University (NDU–CISA), Washington DC

===================