Θα διδαχθούν οι μεγάλες δυνάμεις από τα ιστορικά τους λάθη;
Καθ. Πέτρος Π. Γρουμπός, Ομότιμος καθηγητής, Πανεπιστημίου Πατρών
.
Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι σε μεγάλο βαθμό η ιστορία της ανόδου και της πτώσης αυτοκρατοριών. Από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή, ισχυρά κράτη επιδίωξαν να επεκτείνουν την κυριαρχία τους πέρα από τα φυσικά τους σύνορα, επιβάλλοντας τη δύναμή τους σε άλλους λαούς. Οι αυτοκρατορίες γεννήθηκαν μέσα από πολέμους, κατακτήσεις και πολιτικές φιλοδοξίες, αλλά σχεδόν όλες γνώρισαν την ίδια κατάληξη: την παρακμή και τελικά τη διάλυσή τους.
Σήμερα, παρά τις διαφορετικές μορφές ισχύος που χαρακτηρίζουν τον σύγχρονο κόσμο, δεν λείπουν οι φωνές που ονειρεύονται την αναβίωση παλαιών αυτοκρατοριών. Είτε πρόκειται για ιστορική νοσταλγία είτε για πολιτική στρατηγική, η ιδέα της επιστροφής σε ένδοξες εποχές γοητεύει ορισμένους ηγέτες και κοινωνίες. Ωστόσο, αυτό το όνειρο αποδεικνύεται όχι μόνο ανέφικτο, αλλά και επικίνδυνο. Είναι ένα απατηλό όνειρο!
Οι αυτοκρατορίες του παρελθόντος στηρίζονταν στην κατάκτηση, στην υποταγή άλλων λαών και στην επιβολή της ισχύος. Η επέκτασή τους συνοδευόταν από πολέμους, λεηλασίες, σφαγές και βιασμούς γυναικών, καταστροφή πολιτισμών και μαζικές ανθρώπινες απώλειες. Μερικοί ιστορικοί πιστεύουν ότι μερικές αυτοκρατορίες άφησαν σημαντική πολιτιστική και διοικητική κληρονομιά, όμως αυτή δεν μπορεί να αποσπαστεί από το βαρύ τίμημα και τις καταστροφές που πλήρωσαν εκατομμύρια άνθρωποι.
Η ιστορία αποδεικνύει ότι καμία αυτοκρατορία δεν υπήρξε αιώνια. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η Βυζαντινή/ Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η Οθωμανική, η Βρετανική, η Ισπανική και τόσες άλλες, όσο ισχυρές κι αν υπήρξαν, τελικά κατέρρευσαν. Οι λόγοι διέφεραν: οικονομική εξάντληση, εσωτερικές συγκρούσεις, κοινωνικές ανισότητες, διοικητική διαφθορά, τεχνολογικές αλλαγές και η άνοδος νέων δυνάμεων. Η κατάρρευσή τους υπενθυμίζει ότι η υπερβολική συγκέντρωση ισχύος δημιουργεί αναπόφευκτα αντιδράσεις και οδηγεί στην αποδυνάμωση.
Στον 21ο αιώνα, οι συνθήκες είναι ριζικά διαφορετικές. Το διεθνές δίκαιο, οι διεθνείς οργανισμοί, η οικονομική αλληλεξάρτηση και η τεχνολογία καθιστούν εξαιρετικά δύσκολη τη δημιουργία κλασικών αυτοκρατοριών. Η ισχύς πλέον δεν μετριέται μόνο με στρατούς και εδάφη, αλλά και με την οικονομία, την καινοτομία, την επιστήμη, την τεχνολογία και την πολιτιστική επιρροή, αν η αυτοκρατορία έχει παραδοσιακό και μακροχρόνιο δικό της πολιτισμό.
Παρ' όλα αυτά, ορισμένες μεγάλες δυνάμεις εξακολουθούν να επιδιώκουν τη διεύρυνση της επιρροής τους. Οι επιδιώξεις αυτές εκφράζονται άλλοτε μέσω στρατιωτικών επεμβάσεων, άλλοτε μέσω οικονομικής εξάρτησης, ενεργειακής πολιτικής ή τεχνολογικού ελέγχου. Αν και οι μορφές αυτές διαφέρουν από τις παραδοσιακές αυτοκρατορίες, η λογική της κυριαρχίας παραμένει παρούσα. Ωστόσο, η διεθνής αντίδραση, η παγκόσμια ενημέρωση και η αυξανόμενη σημασία της εθνικής κυριαρχίας καθιστούν ολοένα δυσκολότερη την επιβολή μιας μόνιμης αυτοκρατορικής τάξης.
Η αναβίωση των αυτοκρατοριών αποτελεί επίσης ένα ιδεολογικό αδιέξοδο. Οι κοινωνίες του σήμερα βασίζονται, τουλάχιστον ως ιδανικό, στην αυτοδιάθεση των λαών, στην ελευθερία, στα ανθρώπινα δικαιώματα και στη δημοκρατική νομιμοποίηση. Η επιστροφή σε μοντέλα που στηρίζονται στην κατάκτηση και στην επιβολή θα σήμαινε αναπόφευκτα συγκρούσεις, περιφερειακή αστάθεια και διεθνή απομόνωση.
Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται ποτέ με τον ίδιο τρόπο. Όσοι επιχειρούν να αναστήσουν αυτοκρατορικά οράματα συνήθως παραβλέπουν ότι οι συνθήκες που επέτρεψαν τη δημιουργία των μεγάλων αυτοκρατοριών δεν υπάρχουν πλέον. Η τεχνολογία, η παγκοσμιοποίηση και η αυξημένη πολιτική συνείδηση των λαών έχουν μεταβάλει ριζικά το διεθνές περιβάλλον.
Το πραγματικό δίδαγμα της ιστορίας δεν είναι η αναζήτηση μιας νέας αυτοκρατορίας, αλλά η αποφυγή των λαθών που οδήγησαν στις καταστροφές του παρελθόντος. Η ειρηνική συνεργασία, ο σεβασμός της κυριαρχίας των κρατών, ο διάλογος και η ανάπτυξη αποτελούν πολύ πιο σταθερές βάσεις για τη διεθνή ασφάλεια από οποιοδήποτε αυτοκρατορικό όραμα.
Η αναβίωση των αυτοκρατοριών, είτε παρουσιάζεται ως επιστροφή στη χαμένη δόξα είτε ως αναγκαία γεωπολιτική στρατηγική, παραμένει ένα απατηλό όνειρο. Η ιστορία έχει δείξει ότι κάθε αυτοκρατορία, όσο ισχυρή κι αν φαινόταν, έφτασε κάποτε στο τέλος της. Το μέλλον της ανθρωπότητας δεν βρίσκεται στην αναβίωση των αυτοκρατορικών φιλοδοξιών, αλλά στην οικοδόμηση ενός κόσμου όπου η ισχύς θα υπηρετεί τη συνεργασία και όχι την κυριαρχία, την ειρήνη και όχι την κατάκτηση.
Πόσο ακόμη θα παραμένουν στο απυρόβλητο οι μεγάλες δυνάμεις, οι οποίες, με τις επεμβάσεις, την αποικιοκρατική τους πολιτική και την οικονομική τους εκμετάλλευση, συνέβαλαν καθοριστικά στη διαμόρφωση των σημερινών παγκόσμιων κρίσεων; Πότε θα προχωρήσουν σε μια ειλικρινή αποτίμηση των ιστορικών τους ευθυνών και των τραγικών λαθών που οδήγησαν εκατομμύρια ανθρώπους στη φτώχεια, την προσφυγιά και τον πόλεμο;
Και, κυρίως, πότε η διεθνής κοινότητα θα απαιτήσει από όσους πλούτισαν επί αιώνες εκμεταλλευόμενοι άλλους λαούς να αναλάβουν τις ευθύνες τους, ακόμη και με τη μορφή αποζημιώσεων όπου αυτές δικαιολογούνται; Ίσως μόνο τότε σταλεί το ξεκάθαρο μήνυμα ότι η ατιμωρησία έχει όρια και ότι δεν υπάρχει πλέον χώρος για ηγέτες που, αδιαφορώντας για το διεθνές δίκαιο και την ανθρώπινη ζωή, επιδιώκουν να αναστήσουν αυτοκρατορίες του παρελθόντος, οδηγώντας την ανθρωπότητα σε νέες συγκρούσεις.
Σχόλια