Yiannis Papadopoulos
Σήμερα θέλω να μιλήσω για τα λεφτά σας. Ή μάλλον, γιατί δεν έχετε.
Το παράδειγμα ξεκινά από την Αμερική, αλλά μην κάνουμε ότι δεν καταλαβαίνουμε. Το ίδιο έργο το βλέπουμε και στη Βρετανία, και στην Ελλάδα, και σχεδόν παντού όπου πέρασε το νεοφιλελεύθερο τρακτέρ και άφησε πίσω του χωράφι ξερό, εργάτη κουρασμένο και αφεντικό με νέο SUV.
Η Αμερική είναι η πλουσιότερη χώρα στην ιστορία της ανθρωπότητας. Οι εταιρείες της παράγουν περισσότερο πλούτο από ολόκληρα κράτη. Το χρηματιστήριο ανεβαίνει. Το ΑΕΠ μεγαλώνει.
Και όμως, ο κόσμος δεν βγαίνει.
Ένας στους τρεις Αμερικανούς λέει ότι τα οικονομικά του θα χειροτερέψουν. Το 61% λέει ότι η οικονομία πάει σε λάθος κατεύθυνση. Το 40% πληρώνει βασικά πράγματα, φαγητό, υγεία, καθημερινά έξοδα, με δανεικά. Και αυτό χωρίς να μετράμε καν τις πιστωτικές κάρτες. Το συνολικό χρέος από πιστωτικές κάρτες έχει φτάσει περίπου τα 1,33 τρισεκατομμύρια δολάρια, με επιτόκια πάνω από 20%.
Δηλαδή ο άλλος δεν δανείζεται για να πάει Μαλδίβες. Δανείζεται για μακαρόνια, φάρμακα και βενζίνη. Το όνειρο της μεσαίας τάξης έγινε «βάλε τα ψώνια βερεσέ, σε δόσεις, και βλέπουμε».
Και εδώ είναι το βασικό: αυτό δεν είναι ατύχημα. Δεν έγινε επειδή οι άνθρωποι ξαφνικά τεμπέλιασαν, ξόδεψαν πολλά σε καφέδες ή πήραν λάθος απόφαση στην Zara. Αυτό είναι σύστημα. Είναι σχέδιο.
Το λέω φιλελέ μαντρί.
Έχει τέσσερις τοίχους. Και κάθε τοίχος σπρώχνει τον απλό άνθρωπο πιο μέσα.
--
Πρώτος τοίχος: Οι μισθοί καρφώθηκαν, οι τιμές πήραν τα βουνά
--
Πριν από τη δεκαετία του 1970, στις ΗΠΑ, αν δούλευες, οι μισθοί σου ανέβαιναν μαζί με την παραγωγικότητα. Όχι ότι γινόσουν εφοπλιστής, αλλά κάθε χρόνο η ζωή γινόταν λίγο πιο άνετη. Αυτό ήταν το θεμέλιο της μεσαίας τάξης.
Μετά ήρθε το μεγάλο κόλπο.
Οι εταιρείες κατάλαβαν ότι μπορούν να μεταφέρουν εργοστάσια σε χώρες με πολύ φτηνότερους εργάτες. Μεξικό, Κίνα, Νοτιοανατολική Ασία. Και είπαν στον Αμερικανό εργάτη: «Θες αύξηση; Κανένα πρόβλημα. Το εργοστάσιο φεύγει την Τρίτη».
Έτσι ο εργάτης έχασε τη διαπραγματευτική του δύναμη. Τα συνδικάτα αποδυναμώθηκαν. Οι μισθοί έμειναν στάσιμοι. Αλλά οι τιμές δεν έμειναν στάσιμες.
Το σπίτι ακρίβυνε. Η υγεία ακρίβυνε. Η παιδεία ακρίβυνε. Η φροντίδα παιδιών ακρίβυνε. Το φαγητό ακρίβυνε. Όλα ανέβαιναν εκτός από τον μισθό.
Είναι σαν να έχεις κατσίκι δεμένο σε παλούκι και κάθε χρόνο να του απομακρύνεις λίγο περισσότερο το χορτάρι. Μετά λες: «Γιατί δεν τρώει; Μάλλον δεν προσπαθεί αρκετά».
Το 1979, ένας εργαζόμενος πλήρους απασχόλησης με κατώτατο μισθό μπορούσε να κρατήσει μια τριμελή οικογένεια πάνω από το όριο της φτώχειας. Σήμερα, με κατώτατο μισθό, δεν μπορείς να νοικιάσεις ούτε ένα διαμέρισμα ενός υπνοδωματίου σε καμία πολιτεία της Αμερικής.
Αυτός είναι ο πρώτος τοίχος του μαντριού: δουλεύεις, αλλά δεν προχωράς.
--
Δεύτερος τοίχος: Το χρέος έγινε το νέο αφεντικό
--
Κάποτε οι τράπεζες ήταν βαρετές. Έβαζες λεφτά, τα κρατούσαν, δάνειζαν λίγο σε επιχειρήσεις και σπίτια, έβγαζαν ένα κέρδος και τελείωνε η ιστορία.
Μετά ήρθε η φιλελέ (neoliberal) απορρύθμιση. Οι κανόνες που είχαν μπει μετά τη Μεγάλη Ύφεση άρχισαν να ξηλώνονται. Και οι τράπεζες ανακάλυψαν κάτι θαυμάσιο: ο απελπισμένος άνθρωπος είναι εξαιρετικός πελάτης.
Αν δανείσεις σε μια μεγάλη εταιρεία με 5%, καλά είναι. Αν δανείσεις σε μια οικογένεια που χρειάζεται λεφτά για να πληρώσει το σούπερ μάρκετ με 20%, ακόμα καλύτερα. Αν δανείσεις μέσω payday loan με 400% ετήσιο επιτόκιο είσαι τοκογλύφος με γραβάτα και νομικό τμήμα.
Η Visa, μόνο μία εταιρεία καρτών, έβγαλε περίπου 19,7 δισεκατομμύρια δολάρια κέρδη το 2024, με περιθώριο κέρδους περίπου 55%. Για κάθε δολάριο που μπαίνει, έχει 55 σεντς ως καθαρό κέρδος.
Και δεν είναι μόνο οι κάρτες. Είναι φοιτητικά δάνεια, δάνεια αυτοκινήτων, δάνεια ημέρας, αγόρασε σήμερα πλήρωσε αύριο.
Σιγά σιγά, κάθε κλάδος της οικονομίας προσπαθεί να γίνει τράπεζα. Γιατί το να φτιάχνεις προϊόντα είναι δύσκολο. Το να αρμέγεις χρεωμένους ανθρώπους είναι πολύ πιο αποδοτικό.
Αυτός είναι ο δεύτερος τοίχος του μαντριού: όταν ο μισθός δεν φτάνει, το σύστημα σου δίνει δανεικά, και μετά σε χρεώνει επειδή πεινούσες.
--
Τρίτος τοίχος: Τα τρία βασικά κλειδιά της μεσαίας τάξης έγιναν απλησίαστα
--
Για να μπεις στη μεσαία τάξη χρειάζεσαι τρία πράγματα: παιδεία, σπίτι και υγεία.
Παιδεία, για να βρεις καλύτερη δουλειά.
Σπίτι, για να χτίσεις περιουσία.
Υγεία, για να μη σου εξαφανιστούν όλα σε μία αρρώστια.
Αυτά ήταν τα τρία κλειδιά της μεσαίας τάξης. Και το σύστημα τα πήρε, τα κλείδωσε σε αποθήκη και έβαλε απ’ έξω πινακίδα: «Πληρωμή μόνο με δάνειο».
Το 1980, το μέσο κόστος ενός τετραετούς πανεπιστημίου στις ΗΠΑ ήταν περίπου 10.000 δολάρια τον χρόνο σε σημερινά χρήματα. Σήμερα είναι πάνω από 38.000 δολάρια τον χρόνο σε δημόσιο πανεπιστήμιο, ενώ τα ιδιωτικά είναι ακόμα ακριβότερα. Το φοιτητικό χρέος έχει φτάσει περίπου τα 1,75 τρισεκατομμύρια δολάρια.
Υπάρχουν άνθρωποι που πήραν δάνειο στα 20 για να σπουδάσουν και το πληρώνουν ακόμα στα 50 και στα 60.
Στα σπίτια, το πράγμα είναι ακόμα πιο ωραίο. Το 1970, το μέσο σπίτι κόστιζε περίπου 1,5 φορές το ετήσιο εισόδημα ενός νοικοκυριού. Σήμερα κοστίζει 10 φορές το εισόδημα, ενώ σε πόλεις όπως η Νέα Υόρκη, το Σαν Φρανσίσκο ή το Λος Άντζελες μπορεί να φτάσει και 25 φορές.
Με άλλα λόγια, οι παλιοί αγόρασαν το χωράφι όταν έκανε όσο ένα τρακτέρ. Οι νέοι το κοιτάνε τώρα πίσω από φράχτη, ενώ ο μεσίτης τούς λέει: «Έχετε σκεφτεί να γεννηθείτε νωρίτερα;»
Και μετά είναι η υγεία. Η Αμερική ξοδεύει περισσότερα ανά άτομο για υγεία από οποιαδήποτε άλλη χώρα στον κόσμο, αλλά οι Αμερικανοί έχουν χειρότερη πρόσβαση, και μικρότερο προσδόκιμο ζωής από χώρες που ξοδεύουν πολύ λιγότερα.
Μία αρρώστια, ένα ατύχημα, μία νοσηλεία χωρίς καλή ασφάλεια, και η οικονομική ζωή ενός ανθρώπου μπορεί να τελειώσει σε ένα απόγευμα.
--
Τέταρτος τοίχος: Το χρηματιστήριο ανεβαίνει, αλλά οι πολλοί δεν έχουν μετοχές
--
Και εδώ έρχεται το πιο κυνικό μέρος.
Όταν λες ότι ο κόσμος δυσκολεύεται, σου απαντούν: «Μα το χρηματιστήριο πάει καλά! Η οικονομία αναπτύσσεται! Το S&P 500 ανέβηκε!»
Ωραία. Και ποιος το έχει το χρηματιστήριο;
Το πάνω 1% των Αμερικανών κατέχει περίπου 53% όλων των μετοχών. Το πάνω 10% κατέχει περίπου 93%. Δηλαδή το κάτω 90% κατέχει μόλις 7% των μετοχών.
Άρα όταν ανεβαίνει το χρηματιστήριο, δεν ανεβαίνει η ζωή του σερβιτόρου, του νοσηλευτή, του δασκάλου ή του εργάτη. Ανεβαίνει το χαρτοφυλάκιο αυτών που ήδη έχουν και οι τιμές των σπιτιών.
Το ΑΕΠ μεγαλώνει, αλλά ο άνθρωπος μικραίνει.
Αυτός είναι ο τέταρτος τοίχος του μαντριού: σου λένε ότι η οικονομία πάει καλά, αλλά το μέτρο που χρησιμοποιούν μετράει κυρίως την ευημερία των πλουσίων.
--
Το κόλπο μέσα στο κόλπο: να νομίζεις ότι φταις εσύ
--
Το χειρότερο δεν είναι μόνο ότι το σύστημα σε στριμώχνει. Είναι ότι μετά σε πείθει πως φταις εσύ.
Δεν δουλεύεις αρκετά.
Πήρες καφέ απ’ έξω.
Δεν επένδυσες εγκαίρως.
Δεν διάβασες αρκετά βιβλία αυτοβελτίωσης.
Δεν ξύπνησες στις 5 το πρωί να κάνεις κρύο ντουζ και να παίξεις crypto.
Αυτό είναι το πιο ύπουλο κομμάτι του φιλελέ μαντριού. Όταν πιστεύεις ότι η φτώχεια σου είναι προσωπική αποτυχία, ντρέπεσαι. Δεν θυμώνεις με το σύστημα. Θυμώνεις με τον εαυτό σου.
Και όταν ντρέπεσαι, δεν οργανώνεσαι. Δεν μιλάς με τον διπλανό. Δεν λες «μήπως όλοι έχουμε το ίδιο πρόβλημα;» Λες «μάλλον εγώ είμαι άχρηστος».
Έτσι λειτουργεί το μαντρί. Δεν έχει μόνο φράχτη. Έχει και μεγάφωνο που παίζει όλη μέρα: «Ατομική ευθύνη, ατομική ευθύνη, ατομική ευθύνη».
Ναι, η ατομική ευθύνη έχει σημασία. Αλλά όταν το χωράφι είναι άνυδρο, ο σπόρος πανάκριβος, το νερό ιδιωτικοποιημένο, το τρακτέρ με δόσεις και ο μεσάζοντας παίρνει τη μισή σοδειά, δεν λες στον αγρότη «φταις που δεν χαμογελούσες αρκετά στο καλαμπόκι».
--
Και η Κίνα;
--
Εδώ υπάρχει μια σημαντική σύγκριση.
Η Κίνα δεν είναι παράδεισος.
Αλλά δεν ακολούθησε ακριβώς αυτόν τον δρόμο.
Το κινεζικό μοντέλο, κράτησε ισχυρότερο ρόλο για το κράτος, βιομηχανική πολιτική, δημόσιο σχεδιασμό, κοινωνική πολιτική, και μια διαφορετική λογική ανάπτυξης. Το αποτέλεσμα είναι ότι η κινεζική μεσαία τάξη έχει φτάσει στο περίπου μισό δισεκατομμύριο.
Τεράστιες μάζες ανθρώπων ανέβηκαν οικονομικά, αντί να συμπιέζονται διαρκώς προς τα κάτω όπως συμβαίνει σε μεγάλο μέρος της Δύσης.
Με απλά λόγια: στη Δύση το σύστημα λέει «ανέβα μόνος σου τη σκάλα» αλλά πληρώνεις νοίκι για κάθε σκαλοπάτι ενώ την γκρεμίζουν. Στην Κίνα, το κράτος τουλάχιστον χτίζει τη σκάλα, έστω στραβά, έστω αυταρχικά, έστω με προβλήματα, αλλά η σκάλα υπάρχει.
--
Το συμπέρασμα
--
Το νεοφιλελεύθερο μοντέλο δεν απέτυχε επειδή δεν εφαρμόστηκε σωστά. Απέτυχε επειδή εφαρμόστηκε ακριβώς όπως σχεδιάστηκε.
Κράτησε τους μισθούς χαμηλά.
Μετέτρεψε το χρέος σε μηχανή κέρδους.
Έκανε την παιδεία, το σπίτι και την υγεία απλησίαστα.
Και μετά μέτρησε την επιτυχία από το χρηματιστήριο, δηλαδή από τον κουμπαρά των ήδη πλουσίων.
Αυτό είναι το φιλελέ μαντρί.
Από έξω γράφει: «Ελευθερία επιλογών».
Από μέσα γράφει: «Δούλευε, χρώστα, σώπα».
Και αν κάποιος ρωτήσει γιατί ο κόσμος δεν τα βγάζει πέρα, βγαίνει ο οικονομολόγος της τηλεόρασης, ισιώνει τη γραβάτα και λέει: «Ίσως πρέπει να περιορίσουν τα έξοδα».
Ναι. Να κόψουν και το φαγητό. Πολύ σπάταλο πράγμα το φαγητό.
«Νοιώθουμε φτωχοί, δεν είμαστε» που είπε ο υαλορουνικός υπουργός μας Άδωνις
Η αλήθεια είναι πιο απλή: οι άνθρωποι είναι φτωχοί και όχι επειδή ξέχασαν πώς δουλεύεται η ζωή. Είναι φτωχοί επειδή η ζωή μετατράπηκε σε μηχανή εξαγωγής πλούτου από τους πολλούς προς τους λίγους.
Δεν είναι προσωπική αποτυχία. Είναι αρχιτεκτονική.
Όταν το καταλάβεις αυτό, σταματάς να κατηγορείς το πρόβατο που δεν βγαίνει από το μαντρί και αρχίζεις να κοιτάς ποιος έφτιαξε τον φράχτη.
Αυτή η αρχιτεκτονική ΑΛΛΑΖΕΙ, αλλά θέλει πολιτική. Πότε θα'ρθει;
=============
Σχόλια