Ανταγωνισμός ανάμεσα σε δύο μεγάλες δυνάμεις, δημοκρατίες σε κρίση, παραδομένες στους δημαγωγούς και στις φατριαστικές συγκρούσεις, μια θανατηφόρα επιδημία που κλονίζει την εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς… Η ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου του Θουκυδίδη μοιάζει να αντηχεί με ανησυχητικό τρόπο στον σύγχρονο κόσμο — σε τέτοιο βαθμό ώστε ο Κινέζος πρόεδρος Xi Jinping να την επικαλεστεί μπροστά στον Αμερικανό ομόλογό του Donald Trump.
Σε μια συνέντευξη που παρέμεινε ανέκδοτη, ο μεγάλος Αμερικανός μελετητής του Donald Kagan, ο οποίος πέθανε το 2021, υπογραμμίζει ότι η διαχρονικότητα του έργου του οφείλεται κυρίως στην ανάλυση των καταστάσεων και των κινήτρων των δρώντων προσώπων ενώ μάς δείχνει πόσο σύνθετα και απρόβλεπτα αλυσιδωτά εξελίσσονται τα γεγονότα.
LE FIGARO : Γιατί ένα έργο ηλικίας άνω των 2.400 ετών εξακολουθεί να ασκεί τέτοια γοητεία ;
Donald Kagan: Πρώτα απ’ όλα επειδή πρόκειται για μια εξαιρετική ιστορία, αφηγημένη από έναν εξαιρετικό αφηγητή. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος υπήρξε ένα κολοσσιαίο γεγονός, με τεράστια σημασία για την εξέλιξη της Ελλάδας, ιδιαίτερα της Αθήνας και της αυτοκρατορίας της. Όμως δεν θα είχαμε κατανοήσει πραγματικά τη σημασία αυτής της σύγκρουσης αν η ιστορία της δεν είχε γραφτεί από μια ιδιοφυΐα όπως ο Θουκυδίδης.
Το έργο του είναι αριστουργηματικό. Δεν είναι μόνο τα γεγονότα που αφηγείται, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο τα αφηγείται. Καταφέρνει έναν θαυμάσιο συνδυασμό : προσφέρει μια ιστορική αφήγηση υψηλής λογοτεχνικής δύναμης, ενώ ταυτόχρονα μας δίνει και τη δική του κρίση για όσα περιγράφει. Είναι συγχρόνως χρονικογράφος και αναλυτής. Το έργο του είναι μοναδικό ντοκουμέντο. Χωρίς αυτόν, θα γνωρίζαμε ελάχιστα για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο.
Όμως η σημασία του ξεπερνά κατά πολύ την ιστορία ενός μακρινού παρελθόντος. Η αφήγησή του ηχεί παράξενα οικεία και στις σύγχρονες καταστάσεις. Παρά το γεγονός ότι η αρχαία Αθήνα ανήκε σε έναν κόσμο πολύ διαφορετικό από τον δικό μας, η ιστορία που αφηγείται θα μπορούσε να είχε συμβεί χθες — εδώ και τώρα. Ο Θουκυδίδης έχει μια πραγματικά οικουμενική διάσταση.
Le Figaro : Πώς εξηγείται αυτή η αίσθηση διαχρονικότητας;
Ένας από τους λόγους που ο Θουκυδίδης παραμένει τόσο επίκαιρος είναι ότι μεγάλο μέρος του έργου του αποτελεί μελέτη της ανθρώπινης φύσης. Περιγράφει πώς συμπεριφέρονται οι άνθρωποι και οι κοινωνίες κάτω από την πίεση του πολέμου.
Και βέβαια, επειδή η Αθήνα ήταν η πρώτη δημοκρατία στην ιστορία του κόσμου, η περιγραφή της λειτουργίας της —και του τρόπου με τον οποίο ξέσπασε αυτή η φοβερή σύγκρουση— ακούγεται οικεία ακόμη και σήμερα, χιλιάδες χρόνια αργότερα. Ίσως περισσότερο απ’ ό,τι αν επρόκειτο για κάποιο άλλο πολιτικό σύστημα.
Ο Θουκυδίδης έχει έναν σχεδόν μοναδικό τρόπο να συνδυάζει μια εξαιρετικά αντικειμενική περιγραφή των γεγονότων με μια αδιάκοπη προσπάθεια να κατανοήσει γιατί τα γεγονότα εξελίχθηκαν έτσι κι όχι αλλιώς. Τον ενδιαφέρει η συμπεριφορά των ανθρώπων, η ψυχολογία τους, οι αντιδράσεις τους όταν βρίσκονται υπό πίεση.
Η ιστορία του είναι επίσης μια αριστοτεχνική μελέτη για το πώς λαμβάνονται οι αποφάσεις — και για το πώς αυτές συχνά οδηγούν σε απρόβλεπτες συνέπειες.
Le Figaro : Άρα η αρχαία ιστορία μοιάζει με τη σύγχρονη, γεμάτη λάθη υπολογισμού και παρεξηγήσεις ;
Ακριβώς. Όμως λίγοι ιστορικοί καταφέρνουν να περιγράψουν όπως ο Θουκυδίδης την απρόβλεπτη αλληλουχία των περιστάσεων. Σπάνια βρίσκει κανείς σε άλλους συγγραφείς μια τόσο ζωντανή αποτύπωση του τι αισθάνονται οι άνθρωποι και τι σκέφτονται.
Καταφέρνει να συνδυάζει μια εξαιρετικά νηφάλια ανάλυση των γεγονότων με μια διεισδυτική κατανόηση των κινήτρων των πρωταγωνιστών. Είναι το πρότυπο αυτού που μπορεί —και οφείλει— να κάνει ένας ιστορικός: όχι απλώς να αφηγείται τα γεγονότα, αλλά να εξηγεί γιατί συνέβησαν και ποιοι ψυχολογικοί μηχανισμοί ώθησαν τους ανθρώπους να δράσουν όπως έδρασαν.
Λίγοι το πέτυχαν αυτό. Γι’ αυτό, έπειτα από τόσους αιώνες, συνεχίζουμε ακόμη να διαβάζουμε αυτό το καταπληκτικό βιβλίο!
Le Figaro : Μπορεί να χρησιμεύσει ως οδηγός στις σημερινές εντάσεις ανάμεσα στην Κίνα και τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως υποστηρίζει η δημοφιλής θεωρία της «παγίδας του Θουκυδίδη» ;
Ο Θουκυδίδης είναι συγγραφέας που περισσότερο τον επικαλούνται παρά τον διαβάζουν πραγματικά. Και σήμερα συγχέουμε συχνά την πολιτική επιστήμη με την Ιστορία.
Το να χρησιμοποιεί κανείς την Ιστορία είναι επικίνδυνο. Πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί όταν εφαρμόζουμε ιστορικά παραδείγματα σε σύγχρονες καταστάσεις. Ο κίνδυνος είναι να μετατρέψουμε ένα έργο όπως του Θουκυδίδη σε μια εργαλειοθήκη, απ’ όπου βγάζουμε αποσπασματικά στοιχεία χωρίς να κατανοούμε το σύνολο — κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένα συμπεράσματα.
Περισσότερο από το να περιγράφει κάποιου είδους ιστορική μηχανική ή αμετάβλητους νόμους, ο Θουκυδίδης μας διδάσκει πόσο σύνθετα και απρόβλεπτα αλυσιδωτά εξελίσσονται τα γεγονότα και πόσο απαραίτητο είναι να προσέχουμε τα κίνητρα των δρώντων.
Le Figaro : Και επίσης να θυμόμαστε ότι η ιστορία συχνά τελειώνει άσχημα ;
Ναι, κι αυτό επίσης. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος είναι μια τραγωδία! Προσωπικά πάντοτε λυπόμουν για την ήττα της Αθήνας. Αλλά η μεγαλύτερη λύπη μου είναι ότι ο Θουκυδίδης δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει το έργο του, το οποίο διακόπτεται απότομα ενώ η αφήγηση βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη.
Le Figaro : Υπάρχουν κι άλλοι λόγοι για να διαβάσει κανείς τον Πελοποννησιακό Πόλεμο ;
Τον διάβασα πρώτη φορά στο πανεπιστήμιο, όταν ήμουν γύρω στα είκοσι. Είχα εγγραφεί σε ένα μάθημα αρχαίας ιστορίας και ήταν μέσα στην ύλη. Στη συνέχεια τον δίδαξα επί εξήντα χρόνια.
Ποτέ δεν με κούρασε, και ποτέ δεν άκουσα ούτε έναν φοιτητή μου να τον βρίσκει βαρετό. Κάθε φορά ανακαλύπτεις κάτι ενδιαφέρον, κάτι που διεγείρει τη φαντασία. Είναι όσο ζωντανός μπορεί να είναι ένα βιβλίο. Πόσοι συγγραφείς μπορούν να πουν το ίδιο ;
Le Figaro
Donald Kagan : «Thucydide nous enseigne combien les événements s’enchaînent de façon complexe et imprévisible»
via Babis Georges Petrakis
Σχόλια