Ἡ ἀνάρτησις τοῦ Δημητρίου Κουτσογιάννη "The ridiculous intellectual state of the West" στην πλατφόρμα CLIMATH
ἀποκαλύπτει με δραματικό τρόπο την ταχείαν πτῶσιν τῆς διεθνοῦς κατατάξεως τῶν κάποτε ἀκμαζόντων καί κραταιῶν δυτικῶν Πανεπιστημίων κατά την τελευταία δεκαετία!!! Χαρακτηριστικό εἶνα ὅτι ἐκ τῶν 25 κορυφαίων Πανεπιστημίων διεθνῶς εἰς τας φυσικάς ἐπιστήμας και εἰς την μηχανικήν, τα 25 εἶναι πλέον Κινέζικα, ἐνῶ το ΜΙΤ ἀπό πρῶτο, ἔπεσε εἰς την 53η θέσιν.
Η ΚΡΙΣΙΣ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ
Ἡ λέξις "ἐπιστήμη" σήμερον ἔχει καταστῇ μαγικὴ ἐπίκλησις ἀντὶ περιγραφικοῦ ὅρου. "Ἡ ἐπιστήμη τὸ λέει", "ἀκολουθῆστε τὴν ἐπιστήμην", "μὴ ἀμφισβητεῖτε τὴν ἐπιστήμην" – αὐταὶ αἱ φράσεις ἠχοῦν διαρκῶς ἀπὸ πολιτικούς, δημοσιογράφους, καὶ ἀκόμη ἀπὸ τοὺς ἴδιους τοὺς ἐπιστήμονας. Ἀλλὰ ποιὰ ἐπιστήμη; Κατὰ ποιὰ κριτήρια; Μὲ ποιὰν μεθοδολογίαν; Καὶ κυριώτερον: τίς ἀποφασίζει τί εἶναι ἐπιστήμη καὶ τί δὲν εἶναι;
Ὁ Ἀριστοτέλης θὰ ἔβλεπε τὴν σύγχρονον κατάστασιν μὲ ἀνησυχίαν. Διότι αὐτὸ ποὺ σήμερον ὀνομάζεται "ἐπιστήμη" συχνάκις δὲν πληροῖ τὰ βασικὰ κριτήρια ποὺ ὁ ἴδιος ἐθέσπισε διὰ τὴν ἀποδεικτικὴν ἐπιστήμην (ἐπιστήμη ἀποδεικτική). Ἀντιθέτως, πολλὰ ἀπὸ ὅσα παρουσιάζονται ὡς "ἐπιστημονικὰ πορίσματα" εἶναι ἐν πραγματικότητι ὑποθέσεις, δόξαι, ἢ ἀκόμη καὶ ἰδεολογικαὶ κατασκευαί ποὔ μεταμφιέζονται εἰς ἐπιστημονικὴν γλῶσσαν.
ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΙΣ ΤΟΝ ΕΠΙΣΤΗΜΙΣΜΟΝ (SCIENTISM)
Ὁ φιλόσοφος F.A. Hayek διέκρινε καίριον διαφοράν μεταξὺ ἐπιστήμης (science) καὶ ἐπιστημισμοῦ (scientism).
- Ἡ ἐπιστήμη εἶναι ταπεινὴ μέθοδος ἐρεύνης, ἀναγνωρίζουσα τὰ ὅριά της, ἀνοικτὴ εἰς ἀμφισβήτησιν, καὶ προοδεύουσα διὰ τῆς συστηματικῆς ἀνατροπῆς ἐσφαλμένων θεωριῶν.
- Ὁ ἐπιστημονισμός, ἀντιθέτως, εἶναι δογματικὴ ἰδεολογία ποὺ χρησιμοποιεῖ τὸ κῦρος τῆς ἐπιστήμης διὰ νὰ ἐπιβάλῃ πολιτικὰς ἀποφάσεις, νὰ φιμώσῃ ἀντιφρονοῦντας, καὶ νὰ παρουσιάσῃ ὡς "ἀδιαμφισβήτητα" ὅσα εἶναι ἐν πραγματικότητι ἀμφιλεγόμενα.
Ἡ σύγχρονος κοινωνία πάσχει ὄχι ἀπὸ ὑπερβολικὴν ἐπιστήμην, ἀλλὰ ἀπὸ ὑπερβολικὸν ἐπιστημισμόν. Καὶ ἡ διαφορὰ εἶναι κρίσιμος: ἡ ἐπιστήμη ἀπελευθερώνει τὸν νοῦν·
ὁ ἐπιστημισμός τὸν δουλώνει.
Η ΠΑΡΑΒΙΑΣΙΣ ΤΩΝ ΕΞ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ
Ὁ Ἀριστοτέλης εἰς τὰ Ἀναλυτικὰ Ὕστερα (Posterior Analytics, 71b 20-25) ὡρισε μὲ μαθηματικὴν ἀκρίβειαν ὅτι διὰ νὰ εἶναι μία ἀπόδειξις ἐπιστημονικῶς ἔγκυρος, αἱ προτάσεις ἀπὸ τὰς ὁποίας ἐξάγεται τὸ συμπέρασμα πρέπει νὰ εἶναι:
- Ἀληθεῖς – νὰ ἀνταποκρίνωνται εἰς τὴν πραγματικότητα
- Πρῶται – νὰ μὴ χρειάζωνται ἄλλην ἀπόδειξιν (αὐταπόδεικτοι)
- Ἄμεσοι – νὰ μὴ ὑπάρχει ἐνδιάμεσος κρίκος ποὺ ἀμφισβητεῖται
- Γνωριμώτεραι – νὰ εἶναι σαφέστεραι ἀπὸ τὸ ζητούμενον
- Πρότεραι – νὰ προηγοῦνται λογικῶς τοῦ συμπεράσματος
- Αἴτιαι τοῦ συμπεράσματος – νὰ ἐξηγοῦν τὸ "διατί"
Ἂς ἐξετάσουμε τώρα πόσα ἀπὸ τὰ σημερινὰ "ἐπιστημονικὰ δόγματα" πληροῦν αὐτὰ τὰ κριτήρια.
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ Α': ΜΟΝΤΕΛΑ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗΣ ΑΛΛΑΓΗΣ
Τὰ ὑπολογιστικὰ μοντέλα ποὺ προβλέπουν "καταστροφικὴν κλιματικὴν ἀλλαγήν" παρουσιάζονται ὡς "ἑτοιμοπαράδοτη ἐπιστήμη". Ἀλλὰ ὑπὸ τὸ πρίσμα τῶν Ἀριστοτελικῶν κριτηρίων:
Ἀληθεῖς; Πολλὰ μοντέλα ὑπερεκτιμοῦν συστηματικῶς τὴν αὔξησιν θερμοκρασίας σὲ σχέσιν μὲ τὰς πραγματικὰς μετρήσεις
Πρῶται; Βασίζονται εἰς ὑποθέσεις περὶ ἀνατροφοδοτήσεων (feedbacks) ποὺ αὐταὶ χρειάζονται ἀπόδειξιν
Ἄμεσοι; Περιλαμβάνουν πολλοὺς ἐνδιάμεσους κρίκους (νέφη, ὠκεανοί, αἰοζόλ) ποὺ ἀμφισβητοῦνται
Γνωριμώτεραι; Οἱ παραμετροποιήσεις (parameterizations) εἶναι λιγότερον σαφεῖς ἀπὸ τὰς προβλέψεις
Πρότεραι; Καλιμπράρονται ἐκ τῶν ὑστέρων (hindcasting) μὲ ἱστορικὰ δεδομένα
Αἴτιαι; Ἡ αἰτιώδης σχέσις CO₂ → καταστροφὴ ἀμφισβητεῖται ἀπὸ χιλιάδας ἐπιστημόνων
Κατὰ Ἀριστοτέλην, αὐτὸ δὲν εἶναι ἀκόμη ἀποδεικτικὴ ἐπιστήμη, ἀλλὰ ὑποθετικὴ γνῶσις (δόξα μετὰ λόγου). Δύναται νὰ εἶναι χρήσιμος, ἀλλὰ δὲν πρέπει νὰ παρουσιάζεται ὡς ἀδιαμφισβήτητος.
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ Β': "ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑΙ" ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΑΝΔΗΜΙΑ
Κατὰ τὴν πανδημίαν COVID-19, πολλαὶ ἀποφάσεις ἐλήφθησαν ὑπὸ τὸ πρόσχημα "ἀκολουθοῦμε τὴν ἐπιστήμην". Ἀλλά:
- Lockdowns: Ὑπῆρχον ἐμπειρικὰ δεδομένα περὶ τῆς ἀποτελεσματικότητός των; (Ἀληθεῖς;)
- Μάσκες: Αἱ μετα-ἀναλύσεις ἦσαν ἀμφίσημοι (Ἄμεσοι;)
- Κλεῖσιμο σχολείων: Τὰ δεδομένα διὰ τοὺς νέους ἦσαν σαφέστερα ἀπὸ τὰς ἀποφάσεις; (Γνωριμώτεραι;)
- Φυσικὴ ἀνοσία vs. ἐμβόλια: Ἡ αἰτιώδης σχέσις ἐξηγεῖτο πλήρως; (Αἴτιαι;)
Πολλαὶ ἀπὸ αὐτὰς τὰς "ἐπιστημονικὰς" ἀποφάσεις ἦσαν ἐν πραγματικότητι πολιτικαὶ κρίσεις μεταμφιεσμέναι εἰς ἐπιστημονικὴν γλῶσσαν.
Η ΣΥΓΧΥΣΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΔΟΞΗΣ (ΓΝΩΜΗΣ)
Ὁ Ἀριστοτέλης διέκρινε καθαρά:
ΕΠΙΣΤΗΜΗ (ἐπιστήμη ἀποδεικτική):
- Ἀσχολεῖται μὲ τὰ "ἀεὶ ὡσαύτως ἔχοντα" (ἀιώνια ὄντα) καὶ τὰ "ὡς ἐπὶ τὸ πολύ" (στατιστικῶς πλειοψηφικά)
- Ἀφορᾷ αὐτὰ ποὺ "οὐκ ἐνδέχεται ἄλλως ἔχειν" (δὲν μποροῦν νὰ εἶναι διαφορετικά)
- Παράγει ἀναγκαῖα συμπεράσματα ἐξ ἀναγκαίων προτάσεων
ΔΟΞΑ (γνώμη):
- Ἀσχολεῖται μὲ τὰ "κατὰ συμβεβηκός" (τυχαῖα)
- Ἀφορᾷ αὐτὰ ποὺ "ἐνδέχεται ἄλλως ἔχειν" (μποροῦν νὰ εἶναι διαφορετικά)
- Παράγει πιθανὰ συμπεράσματα ἐξ ὑποθέσεων
Ἡ σημερινὴ τραγῳδία εἶναι ὅτι συγχέομεν αὐτὰ τὰ δύο. Δόξαι – ἔστω καὶ πολὺ πιθαναὶ δόξαι, ἔστω καὶ εὐλόγως τεκμηριωμέναι – παρουσιάζονται ὡς ἐπιστημονικαὶ βεβαιότητες. Καὶ ὅποιος ἀμφισβητεῖ τὶς δόξαις αὐτὰς κατηγορεῖται ὡς "ἀντιεπιστημονικός", ὅταν ἐν πραγματικότητι ἁπλῶς ἐπιμένει εἰς τὰ Ἀριστοτελικὰ κριτήρια.
ΤΟ "ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ" ΤΗΣ ΠΛΕΙΟΨΗΦΙΑΣ
Ένα από τα πιο καταστροφικά φαινόμενα στη σύγχρονη «επιστήμη» είναι η επίκληση στη «συναίνεση» - την επιστημονική συμφωνία. Το «η συντριπτική πλειοψηφία των επιστημόνων συμφωνεί» γίνεται υποκατάστατο της απόδειξης.
Όμως, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη - και σύμφωνα με κάθε λογική - αυτό είναι ένα λογικό σφάλμα (argumentum ad populum). Η αλήθεια δεν υπόκειται σε ψηφοφορία. Ο Γαλιλαίος ήταν μόνος εναντίον της πλειοψηφίας. Ο Κοπέρνικος ήταν μόνος. Ο Σωκράτης ήταν μόνος. Και είχαν δίκιο.
Επιπλέον, η υποτιθέμενη «συναίνεση» συχνά κατασκευάζεται:
- Οι επιστήμονες που αμφισβητούν περιθωριοποιούνται.
- Η έρευνα που αμφισβητεί δεν χρηματοδοτείται.
- Άρθρα που αμφισβητούν δεν δημοσιεύονται.
- Οι καριέρες καταστρέφονται.
Δημιουργείται μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία: «Όλοι συμφωνούν» επειδή όσοι δεν συμφωνούν εκδιώκονται από το σύστημα.
Η ΠΟΛΙΤΙΚΟΠΟΙΣΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ
Ο Αριστοτέλης θα ανησυχούσε βαθιά για ένα άλλο φαινόμενο: τη σύντηξιν της επιστήμης και της πολιτικής. Όταν η «επιστήμη» γίνεται όπλο πολιτικής επιβολής, παύει να είναι επιστήμη και γίνεται ιδεολογία.
Η αληθινή επιστήμη είναι πολιτικά ουδέτερη. Η βαρύτητα δεν ενδιαφέρεται για το πολιτικό μας κόμμα. Ο νόμος της θερμοδυναμικής δεν αλλάζει σύμφωνα με τις ιδεολογίες μας. Αλλά όταν η «επιστήμη» χρησιμοποιείται για να επιβάλει:
Δραστικούς περιορισμούς στις ελευθερίες·
- Τεράστιες οικονομικές αλλαγές·
- Κοινωνικούς μετασχηματισμούς·
- ... τότε υποψιαζόμαστε ότι δεν πρόκειται για επιστήμη αλλά για πολιτική.
Η ΤΥΡΑΝΝΙΑ ΤΩΝ "ΕΙΔΙΚΩΝ"
Μια άλλη λογική πλάνη που ο Αριστοτέλης θα απέρριπτε είναι το argumentum ad verecundiam - η επίκληση στην εξουσία. Το «οι ειδικοί λένε» δεν είναι απόδειξη. Είναι απλώς μια μεταβίβαση ευθύνης.
Ο Αριστοτέλης δίδαξε ότι τα επιχειρήματα πρέπει να κρίνονται με βάση τη λογική τους, όχι με βάση το κύρος του ομιλητή. Ένας βραβευμένος με Νόμπελ μπορεί να κάνει λάθος. Μια επιτροπή ειδικών μπορεί να επηρεαστεί από οικονομικά κίνητρα ή πολιτικές πιέσεις. Η αλήθεια δεν έχει τίτλους - έχει αποδείξεις.
Η ΑΠΟΤΥΧΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΠΤΙΚΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ
Ο Αριστοτέλης θα θεωρούσε ως κρίσιμο κριτήριο της επιστήμης την ικανότητα πρόβλεψης. Εάν οι θεωρίες μας είναι αληθείς, πρέπει να παράγουν ακριβείς προβλέψεις. Αλλά:
- Τα κλιματικά μοντέλα της δεκαετίας του 1990 προέβλεψαν πολύ μεγαλύτερες αυξήσεις θερμοκρασίας.
- Τα οικονομικά μοντέλα απέτυχαν να προβλέψουν την κρίση του 2008.
- Τα μοντέλα πανδημίας (Imperial College) προέβλεψαν εκατομμύρια θανάτους που δεν υλοποιήθηκαν.
Όταν τα μοντέλα αποτυγχάνουν συστηματικά, η επιστημονική ειλικρίνεια απαιτεί αναθεώρηση. Αλλά αντί αυτού, βλέπουμε συχνά έναν διπλασιασμό του δογματισμού («τα μοντέλα είναι σωστά, απλώς χρειάζονται βελτίωση»).
Η ΔΙΑΦΘΟΡΑ ΤΗΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΑΠΟ ΟΜΟΤΙΜΟΥΣ
(PEER REVIEW)
Ο θεσμός της αξιολόγησης από ομοτίμους σχεδιάστηκε ως θεματοφύλακας της επιστημονικής ακεραιότητας. Αλλά σήμερα έχει συχνά γίνει ένας μηχανισμός λογοκρισίας:
- Τα άρθρα που αμφισβητούν την κυρίαρχη αφήγηση απορρίπτονται όχι λόγω μεθοδολογικών σφαλμάτων, αλλά λόγω «ανεπιθύμητων συμπερασμάτων».
- Οι επιστήμονες αναλαμβάνουν ως κριτές τα άρθρα των ανταγωνιστών.
- Τα συμφέροντα τῶν χρηματοδοτῶν επηρεάζουν τις συντακτικές αποφάσεις.
Ο Αριστοτέλης θα ρωτούσε: Εάν η «αξιολόγηση από ομοτίμους» γίνει ένα όργανο επιβολής της ορθοδοξίας αντί να ελέγχει την αλήθεια, πώς διαφέρει από τη θρησκευτική λογοκρισία;
Η ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΤΑΠΕΙΝΟΤΗΤΑΣ
Ίσως το πιο σοβαρό από όλα: η σύγχρονη «επιστήμη» έχει χάσει την επιστημονική ταπεινότητα. Η φράση «η επιστήμη έχει εδραιωθεί» αποτελεί αίρεση κατά της επιστημονικής μεθόδου.
Ο Αριστοτέλης δίδαξε ότι η σοφία ξεκινά με την αναγνώριση της άγνοιάς μας. Ο Σωκράτης ήταν σοφός επειδή γνώριζε ότι δεν γνώριζε τίποτα. Αλλά σήμερα, οι «επιστήμονες» μας λένε με απόλυτη βεβαιότητα τι θα συμβεί σε 50, 100, 200 χρόνια - όταν δεν μπορούν να προβλέψουν με ακρίβεια τι θα συμβεί τον επόμενο μήνα.
Αυτό δεν είναι επιστήμη. Είναι αλαζονεία.
Ο ΔΡΟΜΟΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΙΝ
Η κρίση της σύγχρονης επιστήμης είναι επιστημολογική, όχι τεχνολογική. Δεν χρειαζόμαστε περισσότερα δεδομένα, περισσότερους υπολογιστές, περισσότερες μελέτες. Χρειαζόμαστε επιστροφή στις βασικές αρχές:
1. Τα έξι κριτήρια της αποδεικτικής επιστήμης ως φίλτρου.
2. Διάκρισιν μεταξύ επιστήμης — γνώμης — τέχνης.
3. Ανοχή στην αμφισβήτηση ως ένδειξη υγείας.
4. Ταπεινότητα απέναντι στην πολυπλοκότητα.
5. Ελευθερία έρευνας χωρίς πολιτικούς ή οικονομικούς περιορισμούς.
Ο Αριστοτέλης μας δίδαξε ότι η επιστήμη είναι μέθοδος, όχι αυθεντία. Είναι μια διαδικασία αναζήτησης της αλήθειας, όχι η κατοχή απόλυτων βεβαιοτήτων. Και ο μόνος δρόμος για την αποκατάσταση της επιστημονικής αξιοπιστίας είναι η επιστροφή σε αυτές τις βασικές αρχές.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ
Το έργο του Κουτσογιάννη έχει δείξει τα εμπειρικά στοιχεία της κρίσης - τα δεδομένα, τις κατατάξεις, την πτώσιν. Αλλά τα δεδομένα δείχνουν μόνο το «τι» συμβαίνει, όχι το «γιατί».
Η «Αριστοτελική Σοφία στον 21ο Αιώνα» παρέχει τη φιλοσοφική ερμηνεία - το βαθύτερο «γιατί» πίσω από την πτώσιν. Δείχνει ότι όταν εγκαταλείπουμε τα θεμελιώδη επιστημολογικά κριτήρια που καθιέρωσε ο Αριστοτέλης, δεν χάνουμε απλώς τη «θεωρία» - χάνουμε την ίδια την ικανότητα να παράγουμε αληθινή επιστήμη.
Και αυτό που κάνει την αριστοτελική προσέγγισιν ιδιαίτερα επίκαιρη είναι ότι:
- Προσφέρει μια λύση, όχι απλώς μια διάγνωσιν - δείχνει τον δρόμο της επιστροφής.
- Είναι διαχρονική - οι αριστοτελικοί αρχαίοι ὁρισμοί δεν είναι «αρχαίοι», είναι αιώνιοι.
- Απαντά σε πραγματικό πρόβλημα
via Apostolos Efthymiadis
=============
Σχόλια