Titos Christodoulou
Περί της καλής ζωής, το ευ ζην η πολιτική (ή. «καλύτερης ζωής», συνηθίσαμε στις προεκλογικές διακηρύξεις).
Με κύριο θέμα την «ευδαιμονία» κι η ηθική, το είδαμε ήδη, από την πλευρά της κατανόησης κι οργάνωσης της ατομικής ζωής: του ανθρώπου ως «ουσίας» κι ως «φύσης», με εντός της τις αιτίες της κίνησής της, εντός της τις νομοτέλειες της φυσικής του ανθρώπου αλήθειας, με τα φυσικά δοσμένα προτάγματα της τελεολογίας του, αλλά για την αυτόνομη κι ελεύθερη πράξη του, τα πρακτά του ηθικού και πολιτικού του βίου.
Αλλά ο άνθρωπος είναι ένα φύσει κοινωνικό, «πολιτικό» ζώο, και το πλαίσιο που διέπει κι ορίζει τους πραγματικούς, ανοικτούς στην προαίρεση και πράξη του, όρους της καλής ζωής του, της ευδαιμονίας του, βρίσκονται στους θεσμούς που συνιστούν την κοινωνική ζωή του, στην πολιτική ζωή του.
Πολιτική που συνιστά συνέχεια και κορύφωση της ηθικής του φιλοσοφίας, όπως ανοικτά εξηγεί ο Φιλόσοφος στις τελευταίες αράδες του τελευταίου, δεκάτου βιβλίου των Ηθικών Νικομαχείων.
Σήμερα, η ενιαία αντίληψη της πρακτικής φιλοσοφίας του Σταγιρίτη, που δεν διαφορίζει το ηθικό από το πολιτικό, την κανονιστική από την επιστημονική θεώρηση των «κοινωνικών επιστημών», αντίκειται στις σύγχρονες αντιλήψεις που θέλουν σαφής να συρθεί ο διαχωρισμός ανάμεσα σε γεγονός και αξία, κι απορρίπτουν ως σύγχυση την αρχαία και την μεσαιωνική σύνδεση ηθικών, «αξιακών» προκειμένων με τις εξηγήσεις του «γεγονότος» των πολιτικών θεσμών και διεργασιών.
Από τον Μακιαβέλι και τον Χωββέσιο κρίνεται ότι άγει την αρχή της μια καθαρή ηθικών προλήψεων, «value-free» επιστημονική μελέτη της διεκδίκησης της δύναμης κι εξουσίας, της πολιτικής αρχής από τον άνθρωπο, αν και βέβαια, πόσο «καθαρή αξιακών προλήψεων» είναι η πολιτική τους θεωρία, ή απλώς οι ουσιαστικές τους προϋποθέσεις είναι διαφορετικές, και πόσον κατ' αρχήν «value-free» μπορεί να είναι μια πολιτική ή κοινωνική επιστήμη ή θεωρία (με την Βεμπεριανή ή ποζιτιβιστική έννοια του «value-free») είναι ένα τεράστιο θέμα, που δεν μας αγγίζει για την ώρα.
Όποια κι αν είναι η κατεύθυνση ή τα συμπεράσματα μιας τέτοιας φιλοσοφικής αμφισβήτησης, παραμένει ότι για τον Αριστοτέλη η πολιτική κι η ηθική θεωρία επαλληλίζονται σαν θεωρίες που εμπλέκουν την επιστημονική εξήγηση για την φύση και βιολογική υπόσταση του ανθρώπου, αλλά και το τέλος που αυτή σαν τελεολογική συνθήκη του συνεπάγεται.
Κι η θεωρία αυτή για τον άνθρωπο συνδέει και φιλοσοφικές μεθοδολογικές κι επιστημολογικές αρχές της ίδιας της θεωρίας και προσέγγισης όσο και το συγκεκριμένο περιεχόμενο σαν επιστημονική αλήθεια.
Το κανονιστικό λοιπόν δεν προστίθεται από έξω, αλλά βασίζεται στην ίδια την επιστημονική φυσική ΚΑΙ βιολογική θεωρία για τις λειτουργίες, ανάγκες και στόχους που συνδέονται με την πραγμάτωση της ανθρώπινης σύστασης στην πιο πλήρη κι ανώτερη έκφρασή τη, αυτό που εμπεριέχεται στην φιλοσοφική «ηθική» ανάλυση της ευδαιμονίας ως ανώτατης ενέργειας, άνθισης της ανθρώπινης φύσης, της ουσίας του.
Η πολιτική φιλοσοφία, λοιπόν, ως προέκταση τής ηθικής που αναπτύσσει διεξοδικά την σχέση της ευδαιμονίας με την ανθρώπινη φύση και τις ατομικές προϋποθέσεις λυσιτελέστερης πραγμάτωσής της, τίς γνωσιοθεωρητικές προϋποθέσεις εκδίπλωσης της ανθρώπινης αρετής μέσα από την φρόνηση και τους τρόπους μάθησης της αρετής, στο πεδίο της ατομικής ανθρώπινης σκοποθεσίας κι οργάνωσης της ζωής, γύρω από την ευπραξία, δηλ. την κατάλόγο ορθή πράξη, έρχεται να εξετάσει κάτω από ποιες συνθήκες θεσμικής συμβίωσης, σε ποιο σχεδιασμό της συμβιωτικής κοινωνίας που είναι η πόλις, περισσότερο ή λιγότερο θετικό κι ευάγωγο, είναι η ευδαιμονία αυτή επιτεύξιμη.
Η ενσωμάτωση από μέρους του Αριστοτέλους της ηθικής και της πολιτικής, κανόνων ή αξιών και γεγονότων, δεν συνιστά αποτυχία να διακρίνει ό,τι η «θετικίζουσα» κι «εξαντικειμενίζουσα» σύγχρονη φιλοσοφία θέλει σαφώς να διακρίνει αλλά, αντίθετα, αντιπροσωπεύει μια συνειδητή και φιλοσοφικά θεμελιωμένη αντίληψη της συνέχειας του ανθρώπου και της φύσης, μια σχέση που συναρτάται κι εξυπακούεται την υποκείμενη τελεολογία του.
Πρόκειται, έτσι, για αξιακή θεώρηση του τέλους του ανθρώπου πού εδράζεται στη φυσική, βιολογική του θεωρία για τον άνθρωπο, όπως και στην μεταφυσική, ουσιοκρατική του θεωρία για την μορφή των φυσικών, άρα και των εμβίων όντων, με την αρχή της κίνησης εντός τους για πραγμάτωση της μορφής τους: το τέλος, με απώτατο σκοπό, ή τέλος, την «στάση» στην ενέργεια της εντελέχειάς τους.
Μια αξία, ένα τέλος, επιστημονικά διαπιστωμένο ως καθολικό γεγονός της φύσεως κάθε όντος. Αν το ποίημα κείται ,ως τέλος, εκτός του ανθρώπου, στην ηθική πράξη που τελειοποιεί τον εαυτό του, ο άνθρωπος καθιστά την ζωή του ποίημα που κείται εντός του ,εκτεινόμενο στο σύνολο του βίου του, εργόχειρο της φρόνιμης πρακτικής του διακονίας.
Παρόμοια, επαγωγικά κι εμπειρικά επιχειρεί να διαπιστώσει και η πολιτική θεωρία του Αριστοτέλη, στην βάση ενός πλατιού, περίπου καθολικού για τον ελληνικό χώρο φάσματος των υφιστάμεων πολιτευμάτων, της ιστορίας κι εξέλιξής τους, ως επί μέρους τρόπων ή πειραματισμών για την επιδίωξη στόχων ανθρώπινης οργανωμένης συμβίωσης, με αναφορά στις αξίες που αυτά τα πολιτεύματα, το καθένα τους, διώκει.
Τα Πολιτικά του Αριστοτέλους λοιπόν εμπερικλείουν τους εμπειρικούς συμπερασμούς από την τυπολογική σύγκριση 158 πολιτευμάτων (από τα οποία σώζεται μονάχα η ανακαλυφθείσα στην δεκαετία του '50 Αθηναίων Πολιτεία). Η τυπολογική τους ανάλυση είναι ευαίσθητη, την ίδια ώρα, στις αξίες που το καθένα τους αντανακλά, ως πολιτική πρόταση ή απόπειρα ή ουτοπία, αλλά κυρίως στο φως των δικών του αρχών ανάλυσης και αξιολόγησής τους.
Μπορεί την ίδια ώρα να σχηματίσει εικόνες για εναλλακτικές αντιλήψεις του ανθρωπίνου αγαθού που αντιπροσωπεύονται σε πολιτεύματα όπως, πχ το στρατοκρατικό της Σπάρτης και τον ρόλο των γυναικών σε αυτό, ή πώς μπορεί να εξασφαλιστεί η πολιτειακή σταθερότητα σε μια ολιγαρχία, ή ακόμη, πώς ένας τύραννος μπορεί καλύτερα, λυσιτελέστερα, να διαιωνίσει ή περισώσει την εξουσία του.
Παράλληλα, όμως, μπορεί να ασκήσει κριτική - κι όχι μόνο περιστασιακή, σε αναφορά με τις συγκεκριμένες αποτυχίες ή κωλύματα ενός πολιτεύματος - αλλά σε αναφορά με την δική του λογοκρατικά επιχειρηματολογημένη αντίληψη του ανθρώπινου αγαθού και των σκοπών της ζωής και του ρόλου που αυτοί πρέπει να έχουν στην στοχοθεσία ενός πολιτεύματος και στους τρόπος που την επιδιώκει κι υπηρετεί.
Έχοντας μια εικόνα του ιδεατού όπως το βλέπει, στις περιστάσεις όμως που το συμβιβάζουν, και επιχειρηματολογημένου σε σύνδεση με την φιλοσοφική αντίληψή του για την ανθρώπινη φύση, μπορεί να συζητήσει τις προσεγγίσεις που μπορούν να γίνουν προς αυτό, τα συγκριτικά πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα των διαφορετικών πολιτευτικών προσεγγίσεων,
το λυσιτελές ή όχι, τα υπέρ και τα κατά, για την επιδίωξη πολιτειακών αλλαγών, την συγκριτική σταθερότητα των πολιτευμάτων με κριτήριο εμπειρικό, ή «ιατρικό για την παθολογική συνθήκη των στάσεων», όλα στο φως μιας συνολικής θεωρίας για το ανθρώπινο αγαθό, και των συγκεκριμένων περιστάσεων που το διέπουν αιτιακά και πραγματολογικά.
Για τον Αριστοτέλη οι αξίες δεν αντιπαραβάλλονται προς τα γεγονότα αλλά διαπιστώνονται εμπειρικά ως γεγονότα οι ίδιες, με τους πραγματολογικούς περιορισμούς και τις συνθήκες που τις περιβάλλουν, περιλαμβανομένων σε αυτά των «ενδόξων», των παραδεδομένων κρίσεων των ανθρώπων για γεγονότα, και τις αξίες σαν γεγονότα.
Ο Αριστοτέλης δεν είναι οραματιστής επαναστάτης, δεν είναι Πλάτων. Η πολιτική του φιλοσοφία συνάγεται από τις εμπειρικές του παρατηρήσεις για τα δοκιμασμένα, το σύνολο των υπαρχόντων πολιτευμάτων, και τις τυπολογικές κι αρχολογικές γενικεύσεις που μπορούν να συναχθούν από αυτά. Προσεγγίζει ως βιολόγος κι ως παθολόγος Ασκληπιάδης ιατρός: η αρχή της πληρότητας του όντος, plenitude of being, υποκρύπτεται πίσω από την ύπαρξη δεδομένων τύπων όπως και βιολογικών ειδών.
Στην αντίληψή του για την κίνηση, δέχεται κιαναγνωρίζει ως εξηγητική αρχή των ειδών την ωρίμανσή των προς την εντελέχειατης μορφής των, μιας ήδη δεδομένης μορφής των, όχι εξελικτικές αρχές μεταβολής κι ανέλιξής των σε πολυπλοκότερες και προσαρμοστικά πιο εξελιγμένες μορφές: o κόσμος του Αριστοτέλη είναι στατικός και μορφολογικά πλήρης και δεδομένος. Κι αυτό ισχύει και στην εμπειρική τυπολογία των πολιτευμάτων.
Όλα περίπου έχουν ανακαλυφθεί, σημειώνει (1264a3) αλλά μερικά δεν έχουν επαρκώς οργανωθεί ενώ άλλα δεν έχουν δοκιμαστεί. Μεταφέροντας από τις επιστημολογικές αρχές της σταθερότητας των ειδών πίσω από την καθολικότητά τους., ο ίδιος περιορίζεται σε συγκρίσεις μορφών πολιτευμάτων που έχουν κάποια σταθερότητα, ενώ η σταθερότητα γίνεται και κανονιστικό στοιχείο της εσωτερικής τους λογικής, άρα βιωσιμότητας.
Με την συγκεφαλαιωτική σοφία μιας γλαύκας του Εγέλου, ο Αριστοτέλης γράφει για την πολιτική έκφραση του κοινωνικής φύσης του ανθρώπου σε μια πόλη, ως προϋπόθεσης για την εκπλήρωση κι ευδαιμονία του. Γράφει στον τέταρτο αιώνα, στον αιώνα που σημαδεύει την κρίση και το τέλος της πόλης, κονιορτοποιημένης στην έκρηξη των μεγάλων, έκτοτε, μετά τον μαθητή του όπως και τον ηγέτη του, αυτοκρατορικών σχεδιασμών.
Στον αιώνα της ακμής της πόλης, τον προηγούμενο, 5οαιώνα, η πόλη δεν χρειαζόταν την πολιτική φιλοσοφία. Κι όπουεμφανίστηκαν, κυρίως επήλυδες σοφιστές, κρίθηκαν ενοχλητικοί κι επικίνδυνοι, μεκορύφωση τον πρώτο Αθηναίο φιλόσοφο της πόλης, τον Σωκράτη, που θανατώθηκε.
Απάντηση του Σωκράτη ήταν η Πολιτεία του Πλάτωνα, η Ουτοπία με πρότυπο μια σταθερή, αντικειμενική, καθολική, χωριστή κι αμετακίνητη ιδέα του Αγαθού, με την αντιπολιτική πρόταση ότι η πολιτεία είτε θα είναι πραγμάτωση της φιλοσοφικής ιδέας ή δεν θα είναι πολιτεία, δεν θα είναι πραγματικά πολιτική.
Το αγαθό, η αξία παραμένει σκοποθεσία της πολιτείας στον Αριστοτέλη, αλλά είναι το αγαθό τηςανθρώπινης ζωής στον δρόμο της αρετής, της καλύτερης στις επίγειες, ενδεχομενικές κι ένυλες περιστάσεις, πραγμάτωσης της ανθρώπινης φύσης.
Προϋπόθεση όχι η θέαση του αμετάβλητου και μονειδούς αγαθού, αλλά η διανοητικήτης «φρόνησης», ως εμπειρικά οξυμένης ικανότητας (αρετής ως έξης) να διακριβωθεί μέσα στις μεταβαλλόμενες περιστάσεις το βέλτιστο πρακτό, το ορθόν (όχι το αληθές) κατά λόγον.
Η αξία παραμένει οδοδείκτης της πράξης, τατης πρακτική ζωής ως οργανωμένου και σνεκτικού συνόλου λυσιτελών προς το συνολικό αγαθό της ευδαίμονος ζωής πράξεων, του σύνολο βίου. Τις συνθήκες για την επίτευξη της οποίας έχει ως σκοπό της, και μετράται σε αναφορά προς αυτό το τέλος και τους όρους εξυπηρετησής της, από τους πολίτες της, η πολιτεία.
Σχόλια